[Discussion] Bir felaketin hatirlattigi tarih [Kemal Karpat]

[Sule Tarakcioglu]

Bir felaketin hatirlattigi tarih

KEMAL KARPAT
Wisconsin =DCniversitesi =D6gretim =DCyesi


Endonezya'nin Sumatra Adasi'ni ve bilhassa onun batisinda bulunan A=E7e
eyaletini vuran tsunami T=FCrkiye'nin Osmanli d=F6neminde bu b=F6lge ile =
onlar
iliskilerini akla getirdi. Zengin, g=FC=E7l=FC ve gelismis bir sultanlik
olarak A=E7e'nin G=FCneydogu Asya ve Islam tarihinde =E7ok =F6nemli bir m=
evkii
vardir. Bu sultanligin =F6nemini ve mevkiini on=FC=E7=FCnc=FC y=FCzyilda =
A=E7e'yi
ziyaret eden Marko Polo ve y=FCzyil kadar sonra buraya gelen Ibn Batuta
belirtmistir. Ayrica Ibn Haldun da tarih kitabinda A=E7e'nin =F6nemini
vurgulamistir.

Islam, A=E7e'ye savasla degil ticaret yolu ile gelmistir ve medeniyet
kaynagi olmustur. A=E7e'den ve o b=F6lgenin diger yerlerinden Mekke'ye ha=
cca
gidenlerin sayisi on dokuzuncu y=FCzyilin ikinci yarisinda 25.000 kisiye
ulasmakta idi ki bu da t=FCm hacilarin d=F6rtte birini olusturmaktadir.
Haccin Islamiyet'in bes sartinin biri olmasinin =F6tesinde =E7ok =F6nemli
d=FCnyevi fonksiyonlari vardir. Hac haberlesme, fikir akimlarinin olustug=
u
=E7ok degisik renkte farkli diller konusan insanlarin bulusarak birbirini
tanimalarina yol a=E7an bir olaydir. Iste A=E7e-Osmanli iliskileri haccin
yarattigi kosullar altinda gelismistir. Onaltinci y=FCzyilda Hicaz'i alan
T=FCrklerin hac yollarini g=FCven altina almalari Haremeyn'i korumalari v=
e
imar etmeleri (ayrica Hicaz halkinin ge=E7imini saglamalari sayesinde)
onlarin Islam d=FCnyasinda prestijleri ve etkilerini artirmistir. Ayni
zamanda onlara yeni siyasi ve askeri sorumluluklar y=FCklemistir. On
altinci y=FCzyilda Akdeniz ve Kizildeniz'de g=FC=E7lerini kaybeden
Portekizliler tekrar Hindistan'i ve A=E7e'yi hedef almislar ve 1521'de
istila ile A=E7e'ye son vermislerdir. Ama =E7ok az zaman sonra Sultan Ali
Mugayetin idaresinde A=E7eliler tekrar devletlerini kurmayi
basarmislardir. Iste Portekizlilerin muhtemel saldirisindan korkan
A=E7e Sultani Aladdin Riayet Shah al-Kahar (1537-71) bunlara karsi
Osmanli'dan yardim istemistir. Sonu=E7ta 1567 yilinda Acem Selim II'ye
biat ederek hutbenin onun adina okunmasini kabul etti. Buna karsilik
Istanbul A=E7e'ye yardim g=F6t=FCrecek on dokuz gemiden olusan bir filo
hazirladi, fakat ancak ikisi oraya ulasabilmistir. Bu gemilerle gelen
toplar ve diger bazi esyanin yakin zamana kadar muhafaza edilmekte
oldugunu ve A=E7e'de bir T=FCrk k=F6y=FCn=FCn olustugunu biliyoruz. Baske=
nt Banda
A=E7e'de yirminci y=FCzyilda "T=FCrk" adini tasiyan bir grubun yasamakta
oldugunu orada yaptigi arastirmalarini 1969 senesinde yayinlayan James
T. Siegel kaydetmistir. "T=FCrklerin" onaltinci y=FCzyilda A=E7e'ye gelen
denizcilerin torunlari olmasi ihtimali b=FCy=FCkt=FCr. Istanbul'un A=E7e'=
ye
verdigi destek Portekizlileri A=E7e'ye h=FCcum etmekten alikoymustur. Bu
sayede A=E7e on yedinci y=FCzyillarin basinda Sultan Iskender Muta
idaresinde altin =E7agini yasamistir. A=E7eliler bir=E7ok sanati, bu arad=
a
Katip =C7elebi'nin isaret ettigi gibi top d=F6k=FCm=FCn=FC T=FCrklerden
=F6grenmislerdir. Osmanli, on yedinci ve on sekizinci y=FCzyillarda t=FCm
dikkatini Avrupa ve Iran'la olan iliskilerine =E7evirince Asya ve bu arad=
a
A=E7e ile olan iliskilerini zoraki askiya almistir.


A=E7e felaketiyle unutulan baglarin ortaya =E7ikisi

On dokuzuncu y=FCzyilda Rusya ve Bati Avrupa karsisinda Osmanli devletini=
n
varligi ve devami tehlikeye girince Osmanli b=FCrokrasisi kurtulusu
"islahatta" ve Ingiltere ve Fransa ile yeni iliskiler kurmakta bulmus,
fakat Asya ve Afrika'da yasayan M=FCsl=FCmanlardan medet umarak onlarla o=
lan
iliskileri canlandirmaya =E7alismistir. Daha Sultan Abd=FClmecid ve
Abd=FClaziz zamaninda baslayan bu =E7abalarin =E7ok garip y=F6n=FC Osmanl=
i
b=FCrokrasisinin bu b=F6lgeler hakkinda bilgi sahibi olmadigidir. Tarihi
bilmemek ve oradan ders almamak Osmanlinin oldugu kadar bug=FCnk=FC
T=FCrkiye'nin ana zaaflari arasindadir. Mesela Osmanli b=FCrokratlari A=E7=
e
ile olan eski iliskilerden bihaber olduklari gibi A=E7e'nin nerede
oldugunu Istanbul, Ingiliz el=E7iliginden sormuslardir. Avrupa'nin Asya'y=
a
yayilmasinda =F6nc=FCl=FCg=FC on sekizinci y=FCzyilda Hollanda, Fransa ve
Ingiltere almistir. Hollanda 1824'te Ingiltere ile yaptigi bir anlasmaya
uygun olarak A=E7e'yi isgal etmeyecegini vaat etmistir. Diger yandan
ekonomik bakimdan =E7ok g=FC=E7 duruma d=FCsen A=E7e ve diger M=FCsl=FCma=
n =FClkeler
Hollanda ve Ingiltere gemilerine saldirmaya baslamislardir ki bunun bir
"korsanlik" veya direnis olup olmadigi tartisilabilir.(Kuzey Afrika
=FClkelerinin Ispanya'ya karsi 16-19'uncu y=FCzyil deniz h=FCcumlari gibi=
.)
Iste bu olaylar karsisinda, yani "korsanliga" son vermek amaci ile
Hollanda ve Ingiltere arasinda 1871'de imzalanan yeni bir anlasma
Hollanda'nin A=E7e'yi isgal etmesine yol a=E7mistir. Nitekim 1873'te
Hollanda, A=E7e'ye bir =FCltimatom vererek T=FCrklerle olan iliskilerini
kesmesini ve halifenin isminin hutbede okunmamasini istemistir. A=E7e
bunlari red etmistir. Neticede Hollanda, A=E7e ve diger yerlere asker
=E7ikarmis ve 1904'e kadar s=FCren bir savastan sonra seklen buralara boy=
un
egdirmis gibi g=F6z=FCkse de aslinda A=E7e'de direnis Endonezya'nin Ikinc=
i
D=FCnya Savasi'ndan sonra 1949'da =F6zg=FCrl=FCg=FCn=FC kazanincaya kadar=
 devam
etmistir.

Hatta denebilir ki, Sokarno'nun milli kurtulus hareketinin basarisinda
ve bug=FCnk=FC Endonezya'nin kurulmasinda A=E7e'nin =E7ok b=FCy=FCk payi =
olmustur.
Iste A=E7e k=F6kl=FC bir tarihe sahip kendi kimlik ve k=FClt=FCr=FCne say=
gili olan,
=F6zg=FCr ve demokratik yasamak isteyen insanlar =FClkesidir. Bu =F6zg=FC=
r yasama
karari yaninda ve onun sonucu olarak A=E7e'nin kendine mahsus bir
demokrasi anlayisina sahip oldugunu hatirlamak yerinde olur. A=E7e sultan=
i
genellikle se=E7im ile isbasina gelmis ve siyasi g=FCc=FCn=FC Uleebang'la=
ra yani
yerli ileri gelenlerle ulema ve ticaret erbabina danisarak kullanmistir.
B=F6yle bir tarihe sahip A=E7e'nin muazzam b=FCy=FCkl=FCkte bir =FClke ha=
line gelen
Endonezya i=E7inde kaybolup gidemeyecegi asikardir. Nitekim daha 1949
larda varligini korumak i=E7in A=E7e, merkezi g=FC=E7lere karsi yaptigi m=
=FCcadele
sayesinde 1956 yilinda otonomi kazanmissa da yine memnun kalmayarak
halen ayri bir devlet olmak =E7abasindadir. A=E7e'nin ge=E7misi hakkinda
verdigimiz bu bilgilerden sonra Osmanli devletiyle on dokuzuncu
y=FCzyildaki iliskilerine d=F6nelim.

Varligini, h=FCrriyeti ve geleneklerini 1873'te Hollanda h=FCcumuna karsi
korumak i=E7in A=E7e on altinci y=FCzyilda Osmanli sultanina yaptigi biat=
tan
faydalanmak yollarini arastirmaya baslamistir. Daha 1848-50 tarihlerinde
A=E7e sultani Ali Aladdin Mansur (1838-70), ki Sultan Ibrahim olarak
bilinir, Cidde'de Osmanli valisi Hasip Pasa ile temas kurmus ve
Istanbul'a g=F6nderdigi diger bir el=E7i yoluyla A=E7e'nin eski "rabita-i
tabiyeti" canlandirmak istedigini bildirmistir. Bu istek 1850 yilinda
Istanbul H=FCk=FCmeti tarafindan g=F6r=FCs=FClm=FCs ve durumu yerinde inc=
elemek i=E7in
bir Osmanli y=FCksek memurunu A=E7e'ye g=F6nderme karari alinmistir. Bu =FC=
st
seviyede temaslar yaninda A=E7e ulemasi ve diger ileri gelenleri
T=FCrkiye'de yeni bir Islam anlayisini temsil eden Naksibendiligi
(Khalidi-Ziyai) kabullenerek bunu Endonezya'da yaygin hale
getirmislerdir. Zaten Endonezya'da s=FCnniler =F6teden beri hakim durumda
idiler. Daha 1850'lerde bir Naksibendi Seyhi Mekke'de edindigi bir T=FCrk
bayragini yaninda g=F6t=FCrerek yeni bir Islam anlayisini temsil ettigini
ilan etmistir. (A=E7e'de Kadiriler de g=FC=E7 sahibi idiler.) Burada anca=
k =E7ok
kisa s=F6z edebilecegimiz bu k=FClt=FCrel dinsel hareketler T=FCrkiye'nin
A=E7e'deki etkisini =E7ok g=FC=E7lendirmistir.

Bu ilk temaslari, A=E7e'yi temsilen Molla Muhammed Gavs ve Seyh Ismail'in
Istanbul el=E7iligi takip etmistir. Elciler A=E7e'nin Osmanli devletiyle
olan eski baglarini hatirlattiktan sonra A=E7e'nin ekonomik durumu ve
askeri g=FCc=FC hakkinda bilgi vererek =FClkelerinin Osmanli devletine ma=
li
sorumluluk y=FCklemeyecegini vurgulamislardir. El=E7iler, ayrica
"Fransizlarin ve Ingilizlerin dilini bilen" onlara modern askeri egitim
verecek T=FCrk uzmanlar istemislerdir. Her ne kadar Osmanli h=FCk=FCmeti
A=E7e'nin Osmanli devletinin bir par=E7asi oldugunu ve isteklerinin yerin=
e
getirilmesine =E7alisilacagini A=E7e'ye bildirmis ise de bu vaatlerden ve
Istanbul'un Endonezya'da bir konsolosluk a=E7mak tesebb=FCs=FCnden bir so=
nu=E7
=E7ikmamistir. 1869'da Sultan Mansur, Hollandalilarin kendi =FClkesini is=
gal
edeceklerine dair kesin kanaat getirdikten sonra tekrar Istanbul ile
temas kurarak bir kez daha A=E7e'nin Osmanli Devleti'nin bir par=E7asi
oldugunu ifade etmistir. Istanbul H=FCk=FCmeti ise durumu incelemek i=E7i=
n
eski Masua (Musawa) kaymakami Pertev Pasa'yi A=E7e'ye g=F6ndermeye karar
vermistir. 1873'de Hollanda'nin A=E7e'ye ilk asker =E7ikarma tesebb=FCs=FC=
 feci
bir yenilgiyle sonu=E7lanmistir. Bu arada Sultan Mansur'un yerine ge=E7en
Sultan Mahmud Shah (1870-74) zamandan istifade i=E7in Seyyid Abdurrahman
Ez -Zahiri'yi el=E7i olarak Istanbul'a g=F6ndererek hazirlanmakta olan ye=
ni
Hollanda h=FCcumuna karsi yardim istemistir. Ez-Zahiri'nin Istanbul'a
gelisi Basiret gibi yeni yayinlanmaya baslayan halka d=F6n=FCk gazeteler
sayesinde b=FCy=FCk heyecan yaratmistir. Halk ve bu arada Mithat pasa
Az-Zahiri'yi destekleyerek h=FCk=FCmetin hi=E7 olmazsa A=E7e ve Hollandal=
ilar
arasinda arabuluculuk yapmasini istemislerdir. Fakat h=FCk=FCmet basinda
bulunan Mahmud Nedim (Nedimov) Pasa dostu Rusya el=E7isi Ignatiev'in
s=F6zlerine uyarak arabuluculuk g=F6revini =FCstlenmeyi red ettigi gibi S=
ultan
Abd=FClaziz'i de ikna ederek A=E7e'ye destek vermek isteyen Disisleri Bak=
ani
Saffet Pasa'yi mevkiinden etmistir. Sonu=E7ta h=FCk=FCmet A=E7e el=E7isin=
e bir
nisan vererek onu tez elden geri g=F6ndermis ve Hollandalilardan A=E7e
halkina karsi saygili olmalarini istemekle yetinmistir. Ancak A=E7e
olayinin Osmanli i=E7 siyasetini derinden etkilemesine engel olamamistir.
Ez-Zahiri'nin Istanbul'dan uzaklastirilmasi halkin Nedim Pasa'ya olan
nefretini bir kat daha arttirdigi gibi Mithat Pasa gibi
"milliyet=E7iler"in durumunu daha da g=FC=E7lendirmistir. Ger=E7ekten 187=
6'da
Birinci Mesrutiyeti bir avu=E7 modernist mesrutiyet=E7i b=FCrokratin eser=
i
olarak g=F6renler bu b=FCy=FCk olayi hazirlayan ve halkin demokratik uyan=
isi
olarak tarif edecegimiz olaylari asla dikkate almamaktadirlar. A=E7e'nin
Istanbul'a ve halifeye karsi olan bagliliginin tamamiyla dini-Islami
k=F6kenlerden kaynaklandigini iddia edenler ve "modern" olamayacagini
savunanlar Islam d=FCnyasinda bir=E7ok kurtulus ve modernist hareketlerin
mesruiyetlerini halkin inancindan ve k=FClt=FCr=FCnden aldiklarini
unutmamalari gerek.(T=FCrkiye'de milli kurtulus hareketinin Ankara'nin en
=F6nde gelen camisinde bir dua ile basladigini herkes bilir.)


Duyarsizlik Abd=FClaziz'e pahaliya mal oldu

Ger=E7ekten Sultan Abd=FClaziz'in ilk modern askeri m=FCdahale ile 1876'd=
a
tahttan indirilmesinde A=E7e olaylarina karsi takindigi olumsuz tavrin
yeri b=FCy=FCkt=FCr. Mithat Pasa'yi destekleyen ve mesrutiyet isteyerek
Abd=FClaziz'e karsi g=F6steri yapan medreselilerin (softalarin) da A=E7e
olayindan etkilendigini s=F6ylemek m=FCmk=FCnd=FCr. Bir yerde ilericiligi=
n,
degismenin temsilcisi olarak bilinen Mithat Pasa'nin "gerici" olarak
taninan softalarin sultan-halifeye karsi kisa bir s=FCre de olsa isbirlig=
i
yapmalari =FCzerinde =F6nemle durulacak bir konudur. Osmanli Devleti'nin
A=E7e'ye bir yardimda bulunmak i=E7in g=FCc=FC olup olmadigi da uzun uzad=
iya
tartisilabilecek bir konudur. =D6nemli olan o devrin idarecilerinin A=E7e=
'de
eski bir dostluga gereken =F6nemi vermemeleri ve sayginligi
g=F6stermemeleridir. Halkin duygularina ve =FClkenin tarihine =F6nem verm=
eyen
bir idarenin uzun s=FCre ayakta kalamayacagi asikardir. 1876'da Sultan
Abd=FClaziz'in tahttan indirilmesinde ve Birinci Mesrutiyet'in ilanini te=
k
bir olaya yani A=E7e'ye yardim yapilmamasina baglamak s=FCphesiz ki
yanlistir. Ancak ayni derecede s=FCphe g=F6t=FCrmez bir ger=E7ekte vardir=
 ki o
da Istibdat idaresine karsi tepkiler ve yeni bir siyasi d=FCzene olan
istekler A=E7e olayi nedeniyle =E7ok b=FCy=FCk g=FC=E7 kazanmislardir. Ta=
hta ge=E7en
ve 1876 Anayasasi'ni ilan ederek iktidara baslayan Sultan Abd=FClhamid
halkin duygularina ve Osmanli ge=E7misine h=FCrmet edilmesi gerektigini d=
aha
basta anlamis ve buna g=F6re hareket etmistir. Sultan Abd=FClhamid, kendi=
si
dahil =FC=E7 sultana danismanlik yapmis Ahmet Cevdet Pasa'dan yakin tarih
hakkinda (Maruzat ismi altinda Prof. Dr. Yusuf Halacoglu tarafindan
yayinlanmistir) bir yazi istemis ve gerektik=E7e baska bir=E7ok konularda
pasadan tarihi bilgi almistir. Sultan Abd=FClhamid, A=E7e ve Endonezya ha=
lki
ile yakindan ilgilenmek amaciyla 1883'te Batavia'da bir konsolosluk
a=E7mayi basarmistir. (Buraya ilk tayin edilen asiri "Islamci" ve sonra
onun yerini alan "laik" ve halkin tepkisine yol a=E7an konsoloslarin
t=FCm=FCn=FC incelemek devrin "okumuslar"i arasindaki fikir kesmekesini =E7=
ok
iyi anlatabilir.) 1883 yili Endonezya ve A=E7e i=E7in =E7ok felaketli
olmustur. Bu tarihte Sumatra ve Malezya arasinda bulunan Karakatoa
Adasi'nda yanardag infilak etmistir. Patlama 813 m. y=FCkseklige ulasan v=
e
13 kilometrekarelik alani kapsayan adanin b=FCy=FCk kismini yok ederek
korkun=E7 bir tsunami yaratmistir. Bu felaketten A=E7e b=FCy=FCk zarar g=F6=
rmekle
beraber Hollandali'larin askeri ve donanma g=FCc=FCne de bir darbe
indirmistir. A=E7e halki bu felaketin kendi davalarina hizmet eden ilahi
bir isaret olduguna inanarak kurtulus m=FCcadelelerine bir kat daha
israrla devam etmeye karar vermislerdir. A=E7e m=FCcadelesinde Islam'in r=
ol=FC
olmustur, fakat A=E7elilerin anladigi Islam insanlarin degerlerini
mevkilerle degil, yasadiklari toplumda, h=FCrriyete ve insan esitligine
verdikleri =F6nemle =F6l=E7mektedir. Iste bu kosullar altinda 1912'de kur=
ulan
Harekat Islam (Islam Birligi), A=E7e'nin temsil ettigi modern Islam
kimligini, anti kolonialism savasini ve toplumu manen ve maddeten
g=FC=E7lendirecek toplumsal-siyasal degismeyi, Endonezya'nin felsefesi
yapmistir. Japonlar 1942-44'te A=E7e'yi isgal ederek mahalli k=FClt=FCr=FC=
 yok
etmeye =E7alismis, Japon imparatorunu ilahilestiren Sintoismi adanin dini
haline getirmek istemislerse de basari saglayamamislardir. =D6nce
Portekizlilere ve Hollandalilara karsi m=FCcadele etmis A=E7eliler Tunku
Abd=FClcelil idaresinde Japonlara karsi baskaldirmislar ve sonra
1945'lerde tekrar adaya yerlesmek isteyen Hollandalilara karsi bunlarin
adayi 1949'da terk etmesine kadar m=FCcadele etmislerdir. A=E7e, Hindista=
n
M=FCsl=FCmanlari gibi, Kirim Savasi'ni ve T=FCrkiye'nin milli kurtulus
m=FCcadelesini her y=F6n=FC ile desteklemisler ve maddi yardimda
bulunmuslardir. T=FCrkiye'nin A=E7elileri ve Endonezya tarihini daha
yakindan tanimalari bizzat kendilerini daha iyi tanimalarina yardim
edebilir. A=E7e'nin ugradigi felaket her T=FCrk'=FC bu adalarla olan tari=
hi
baglari hatirlamaya ve halkinin acilarini paylasmaya zorlamaktadir.
Endonezya ve bilhassa A=E7e'yi feci sekilde vuran tsunami, eminim ki, bu
insanlarin yasama azmine g=FC=E7 verecektir. A=E7e'de tsunami 100.000'den
fazla kisinin =F6l=FCm=FCne sebep oldugu gibi birka=E7 misli insani evsiz
barksiz birakmistir. Maddeten ve manen A=E7e'ye ve diger felaketzedelere
yardim etmek tarihi borcumuzdur. Felaket A=E7e'yi askeri idare altinda
tutan merkezi idare ile ona karsi =E7arpisanlari felaketzedelere yardim
i=E7in bir araya getirmistir. Temennimiz, bu yaklasma ve dostlugun devam
etmesidir.

17.01.2005




Turkistan Newsletter Mon, 17 Jan 2005 21:06:46
Turkistan Bulteni ISSN:1386-6265