[Bilimsel Haber] Kitap Tanıtma

[Ozge OZTEKIN]

Sayın Üyeler,

Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı
Bölümü'nden Dr. Özge ÖZTEKİN’in bir kitabı yayınlandı. Eserin tam künyesi
aşağıdadır:
XVIII. Yüzyıl Divan Şiirinde Toplumsal Hayatın İzleri: Divanlardan
Yansıyan Görüntüler. Ürün Yayınları, Ankara, 2006, XXIII + 813 s.

Kitap, devrin Osmanlı sosyal hayatını divan metinlerine akseden yönleriyle
ele almaktadır. Bu nedenle, XVIII. yüzyıldan seçilen yetmiş beş divan
taranmış ve bunların içerisinden konuyla ilgili malzeme verdiği tespit
edilen altmış sekiz divan üzerinde detaylı bir araştırma yapılmıştır.
Araştırmadan elde edilen malzemeye göre, giriş ve sonuç kısımları ile on
iki bölüm ve dizin meydana getirilmiştir.

Eserin Giriş kısmı, üç başlık altında meydana getirilmiştir. İlk önce,
edebî eserler üzerinde kültürel yaşam çözümlemelerinin nasıl
yapılabileceğinden bahsedilmiş ve metnin her türlü okumaya “açık” bir
yapıt olduğu düşüncesinden hareketle, farklı cephelerden yoklanabileceği
belirtilmiştir. İkinci olarak, XVIII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun
siyasal ve sosyokültürel tarihi üzerinde durulmuştur. Üçüncü olarak ise,
XVIII. yüzyıldaki edebî durum anlatılmıştır. Kitaptaki on iki ana bölümün
başlıkları şöyledir: “Yerleşim Merkezlerinden Manzaralar”, “Devrin Ulaşım
Araçları”, “Osmanlı Mutfak Kültürü”, “Devrin Giyim-Kuşamına Dair
Bilgiler”, “Çiçeklerin Dünyasından Şiire Yansıyan Dört Çiçek: Lâle, Gül,
Sümbül, Karanfil”, "Devrin Eğlence ve Şenlik Anlayışından Kesitler”,
“Sporla İlgili Öğeler”, “Para Çeşitleri ve Paranın Basım Yeri: Osmanlı
Nümizmatiği ve Darphane-i Âmire”, “Müzikle İlgili Öğeler”, “Sağlıkla
İlgili Öğeler”, “Osmanlı Toplum Yaşamına Dair Bazı Gelenekler ile İnanış
ve Ritüeller”, “Mimarî Yapılar ve Özellikleri”. Her bölümde, önce konunun
kuramsal boyutu ve tarihi arka planı açıklanmış, ardından şiir alıntıları
yapılarak dönemin Divan metinlerinin gerçek hayatı ne derece yansıttığı
sorgulanmaya çalışılmıştır. Sonuç bölümünde ise detaylı bir değerlendirme
yapılmıştır. Buna göre, Divan şiirinin imge ve konu seçimi söz konusu
olduğunda gelişimini kendi içinde sürdüren, soyut, kuralcı ve dış etkilere
kapalı bir yapısı olmasına rağmen; özellikle XVIII. yüzyıldan seçilmiş
divanların taranmasıyla elde edilen veriler sonucunda, sadece sanat
yapmaya dayalı ve estetik kaygılarla yazılmış manzumelerin bulunmadığı,
muhtevada içten dışa yönelme ve yaşanan çevreyi gerçekçi çizgilerle şiire
aktarma anlamında bir kırılmanın/çözülmenin meydana geldiği görülmektedir.
Dolayısıyla, edebiyat tarihlerinde XVIII. yüzyıl Divan şiirinin
özelliklerinden biri olarak belirlenen bu değişim olgusu da, yerlileşmenin
ağırlık kazanması ve şairin yakın çevresindeki günlük hayata dair
unsurları şiirine aktarması anlamında örneklerle açıklanarak
detaylandırılmış ve ispatlanmış olmaktadır. Sonuç olarak, devrin şiir
örneklerinin Osmanlı saray kültürü ve kent kültürüne yönelik güçlü
temellerinin bulunduğu; hem kendi şiir geleneği içerisinde, hem de farklı
bilimsel alanlarda yapılacak çalışmalarda XVIII. yüzyıl Divan metinlerinin
kültürel bir malzeme olarak da değerlendirilmesi gerektiği
düşünülmektedir. Dizin kısmında ise, XVIII. yüzyıldan seçilen Divan
metinlerinin taranması sonucunda elde edilen ve gerçek hayatın izi
sayılabilecek her türlü sözcük ve sözcük grupları alfabetik olarak
sıralanarak, kitabın hangi sayfasında yer aldıkları gösterilmiştir.

Kitap hakkında daha fazla bilgi edinmek için, oozge at hacettepe.edu.tr
elektronik posta adresinden yazara ulaşılabilir.


"Disiplinlerarası kültür tarihi çalışmaları, eseri farklı cephelerden
yoklayarak, kültürün ele alınış süreci üzerine alternatif görüşler sunma
özelliğine sahiptir. Edebiyat metinleri, bu yönden bir kültürel yaşam
çözümlemesi yapmaya oldukça açıktır. Örneğin bir devrin hayatından
kesitler, edebî metne yansıyan şekliyle gözler önüne serilebilir. Burada
asıl önemli olan, eserin içeriğinin sosyal gerçekliği nasıl yansıttığıdır.
Bunun için de, tıpkı arkeolojik bir kazıdan elde edilecek ipuçları gibi,
"arka plan araştırması"nın çok ayrıntılı ve bütünlüklü bir şekilde
yapılması gerekmektedir.

Türk şiirinde altı yüz yıllık köklü geleneğiyle önemli bir zaman dilimine
damgasını vurmuş olan ve etkileri günümüze dek süren Divan Şiiri, bu bakış
açısıyla yeniden ele alınıp yorumlanabilir. Eski Türk Edebiyatı alanında
yapılan metin neşirlerinin detaylı bir şekilde taranmasıyla elde edilecek
malzeme, konuyla ilgili çok sayıda eleştirel sonuç çıkarmaya uygun bir
yapıdadır. Divan metinlerinin pek çoğu, ister klâsik şerh yöntemiyle ister
sosyolojik eleştiri yöntemleriyle okunsun, arka planına yoğun bir kültür
tarihi incelemesini aldığı zaman, Osmanlı toplum hayatının belli bir
dönemine ayna tutmuş olacaktır.

Musikîden mimarîye, yangınlardan eğlencelere, para çeşitlerinden
hastalıklara, giyim-kuşamdan yiyecek-içeceğe, gelenek-görenekten inanış ve
ritüellere kadar Osmanlı gündelik hayatını şiire yansıtan her türlü kesit,
kültür tarihi okumaları için başlı başına bir "çok seslilik" ifadesidir.
Klâsik edebî zevkin en üst düzeyde gelişmişliğinin bir göstergesi
olmasıyla birlikte, sahip olduğu çok boyutlu anlama düzlemi sayesinde
çoğul okumalara da açık olması ve yazıldığı devrin sosyal ortamına
gönderme yapabilecek kadar gerçeğe yakın durması, XVIII. yüzyıl Divan
şiirini diğer dönemlere göre daha ayrıcalıklı kılmaktadır."