[Bilimsel Haber] Yeni Kitap (Hakas Destani)

[aylin koc]

Erdal Sahin, Hakas Destani Altin Cus (Giris-Metin-Aktarma-Dizin), Turk
Dunyasi Arastirmalari Vakfi Yayinlari, Istanbul 2007.

Altin Cus, Sibiryada yasayan Hakas Turklerinin meshur destanlarindandir.
Destanda, bilinmeyen bir tarihte birbirine dusman halk ve hanlarin
birbirleriyle mucadeleleri anlatilmaktadir. Altin Cus destaninin gocebelik
kulturunun yasandigi, kadin liderlerin ve savascilarin at kosturup
savastigi, guclu merkezi bir yonetimin bulunmayip boy ve beylerin birbirleri
uzerinde hakimiyet kurmak icin mucadele ettikleri cok eski zamanlara
uzandigi anlasilmaktadir. Eski Turk kulturune ait bircok ogeyi barindiran
destan, diger Turk destanlarinda bulunan bircok motifi de icermektedir.
Calisma, Hakas Turkcesini ogrenme, Hakas tarihi ve kulturuyle ilgili
eserleri toplayarak degerlendirme safhalarini icine alan on yillik bir
calisma surecinin urunudur. Prof. Dr. Emine Gursoy-Naskali, Prof. Dr. Viktor
Butanayev, Dr. Almagul Isina, Dr. Aylin Koc ve Leysen Sahin ile
hazirladigimiz, Hakas dilinin hazirlanmis en buyuk sozlugu olan,
Hakasca-Turkce Sozluk icin, bircok eserle birlikte Altin Cus destani da
tarafimdan taranmis, bu eserden mevcut sozluklere girmemis kelimeler tespit
edilerek sozluge katilmis ve bazi kelimeler icin tanik cumleler alinmistir.
Destanin hazirlanarak yayimlanmasi fikri sozluk calismasi esnasinda dogmus
ve ozellikle hocam Prof. Dr. Emine Gursoy-Naskalinin tesvikiyle
gelismistir.
Calismada Alfabe-Yazi Cevirimi basligi altinda Hakas Turkcesinin yaziminda
kullanilan Kiril alfabesi ve Latin harfleriyle yazi cevirimi;
Kisaltmalar-Isaretler basligi altinda cesitli yerlerde kullanilan kelime
kisaltmalari ve isaretler gosterildi. Giris bolumu uc kisimdan olustu.
Birinci kisimda Hakas Turklerinin gecmisleri ve bugunku durumlari kisaca
degerlendirildi; ikinci kisimda Altin Cus destaninin kaynaklari,
soyleyicisi, ozeti ve bazi ozellikleri ile icerdigi motifler incelendi;
ucuncu kisimda Hakas Turkcesinin ses ve sekil bilgisi ozellikleri verildi.
Metin-Aktarma bolumu, on bir bolumluk destan metninden ve Turkiye
Turkcesine aktarmadan olusmaktadir. Aslinda Kiril harfleriyle yaziya
gecirilmis Hakas Turkcesi orijinal metin, calismada Latin harflerine
cevrilerek verildi. Destanin Turkiye Turkcesine aktarmasi ayni sayfada
destan metninin hemen yanina yerlestirildi.
Kelimeler Dizini bolumunde destan metninde gecen kelimeler ve birlesik
isimler madde basi yapildi. Bazi kelimelerin ekle birlikte degisik sekil
almalari parantez icinde gosterildi. Arapca, Farsca, Rusca ve Mogolcadan
oduc kelimeler, kelimeden hemen sonra, alindiklari dilin kisaltmasiyla
verildi. Mogolca, Rusca, Arapca ve Farsca alinti kelimelerde fonetik
degisiklikleri gorebilmek icin kaynak dildeki sekilleri dil kisaltmasindan
sonra Latin harfleriyle gosterilmistir. Kelimeler dizininden sonra Ozel
Isimler Dizini yer aliyor. Burada destandaki kahramanlarin isimleri verildi
ve ismin yanina parantez icinde ozel isim olan kelime veya kelimelerin
Turkiye Turkcesiyle karsiliklari yazildi.
Calismanin icerdigi bilgiler yonunden Turkluk bilimi calisanlari ve Turk
halklari ve lehcelerine ilgi duyanlar icin faydali olacagini umuyorum.
Saygi ve sevgilerimle.