[Bilimsel Haber] ALGIS BITIGI Ermeni harfli Kipcakca dualar kitabi

[Sule Tarakcioglu]

ALGIS BITIGI
Ermeni Kipcakca Dualar Kitabi
dr. Nadejda Chirli

312 sayfa (85 Sayfa facsimile)
Yayinci SOTA (Turkistan ve Azerbaycan Arastirma Merkezi)
ISBN 90-807403-3-0
Yayin yili ve yeri: 2005, Haarlem, Hollanda

ALGIS BITIGI Ermeni alfabesiyle Kipçak Türkçesinde (Ermeni Kipçak) 1618 
yilinda
Lvov (Lemberg)de basilan Dualar kitabi. Türkçe basilan ilk kitap özelligine
sahip olan bu kitabin orijinal metni, Türk (Latin) harflerine 
transkripsiyonu,
Türkçeye tercümesi ve metinde kullanilan ekler üzerine gramer 
arastirmalari ve
sözlük dizini.

Daha genis bilgi icin:
http://www.turkistan.org/algis.htm

Tarihte Turk Ermeni Iliskilerine yeni boyutlar getiren bir eser:
* Ermeni Kipcaklar kimlerdir? Hristiyanligin Ermeni rituelini benimsemis
Türk soylular midir?
* Yoksa Ermeniceyi birakip Türkce konusan Ermeniler midir?
* Ermeniler ile Türkler ne zaman ayni dilde dua ettiler?
* Tarihte basilan ilk Türkce eser Ermeni harfleriyle Türkce olan bu eser bu
sorulara ve Ermeni Türk tarihinin karanlik noktlarina isik tutuyor.


*****


KITAPTAN:

SUNUS

Mehmet Tütüncü
SOTA Vakfi baskani

Tarihte Türkçe olarak basilan ilk eser.

Alkis Bitigi adindaki bu eser bir kaç bakimdan önemli. Her seyden önce bu
eser tarihte Türkçe olarak basilan ilk eser. 1618 yilinda simdiki 
Ukrayna'nin
Lvov Kasabasinda basilmis. Bu eser Ermeni harfleriyle yazilmis Türkçe 
(Kipçakça)
bir hristiyanlik dualar kitabi.

Ermeni Kipçakçasi hala büyük bir muamma. Türkçe konusan Ermeniler mi yoksa
Hristiyanligin Ermeni dinini kabul etmis ve günlük yazismalarinda Ermeni
harflerini kullanan Türkler mi sorusu daha yeterince aydinlanmis degil.
Eger bu insanlar Ermeni ise niye anadillerini birakip da dualarini Türkçe
yaptiklari konusu zannedersem muammanin çözülmesi için cevaplanmasi gereken
anahtar bir soru.

Ünlü Türkolog G. Clauson, su anda Ermeni Kipçakçasi olarak adlandirilan bu
dilin, "etnikleri tam olarak belli olmayan" Kipçaklarin dili oldugunu, 
tam ne
zaman belli olmayan Ermeni Grigoriyan dinini kabul ettiklerini ve kendi
dillerini yalnizca Ermeni alfabesiyle kaydettiklerini belirtmistir.

Ermeni Kipçaklari Türk dil tarihinde önemli bir yere sahip. Ermeni 
harfleriyle
yazildigi için Ermeni Kipçakçasi olarak adlandirilan bu edebi dilin 
1559-1664
yillarindan kalma eserleri daha eski 12 yüzyil Codex Cumanicus dilinin 
devami
niteliginde.

Ermeni Kipçaklar Ukrayna'nin Lvov Kasabasinda bir matbaa kurmuslar ve burada
Hristiyanlik dualarini Türkçe olarak basmislar. Iste Alkis Bitigi bu 
eser. Türk
matbaacilik tarihini yeniden yazilmasi gerektiren böyle bir eserin Türkiyede
bilinmemesi Ermeni harflerinin Türkler tarafindan çok kullanilmamasindan
kaynaklansa gerek.

Bu matbu eserin kaç nüsha basildigini bilmiyoruz. Dünyada bulunan tek 
nüshasi
Hollandanin Leiden Üniversitesi kütüphanesinde bulunmakta. Eserin Leiden
Üniversitesinin Sarkiyat bölümünün 1000'den fazla elyazmasi getirerek 
temelini
atan Sarkiyatçi ve Hollandanin "Istanbul" büyükelçisi Levinus Warner 
tarafindan
1648-1665 yillarinda yani basildiktan kisa bir müddet sonra Istanbulda satin
alinarak Hollandaya getirildigi tahmin edilmektedir.

Bu Kitabin Türk Ermeni iliskileri tarihine önemli katkilar da bulunacagina
inaniyor ve Sayin Nadejda Chirli Hanimefendiyi bu çalismasindan dolayi
tebrik ediyorum.

SOTA Vakfinin Türk Dünyasi Turkuaz Dizisinin 12. Kitabi olarak
yayinladigimiz bu eserle Türk Dünyasinin derinliklerinden degerli bir eseri
daha gün isigina çikarmanin gurunu duyuyoruz..



**********

ÖNSÖZ

11. yy'in ortalarinda Bagratid Ermeni devletinin yikilmasindan sonra 
Ermenilerin
bir kismi Ukrayna'ya göç ettiler. Burada kendi ana dilleri olan Ermeniceyi
birakip Kipçakçayi kabul ederek okumaya, yazmaya ve dua etmeye basladilar.

Ermeni Kipçakçasi ses bilgisi ve gramer açisindan Tatar, Karaim, Urum ve 
Kirim
Tatarcasiyla büyük bir benzerlik göstermektedir. Ayrica Altin Ordu 
sahasinin,
Memluk Kipcakcasinin'nin ve Codex Cumanicus'un dillerine de yakindir.

Bugün Türkiye'de ve yurt disinda Ermeni Kipçakçasinin ses, sekil ve cümle
bilgisi üzerine yapilan çalismalarin yeterli olmamasi, yurt disinda yapilmis
çalismalarin ve kaynaklarin hepsine ulasilamamasindan çalismamiz oldukça güç
kosullarda sürdürülmüstür. Ses, sekil ve cümle yapisiyla ilgili bazi 
çalismalar
fazla ayrintilara inilmeden yapilmistir. Bu çalismalar az olmasina 
ragmen Ermeni
Kipçakçasi hakkinda genel bir bilgi vermektedir.

Bu güne kadar Ermeni Kipçakçasiyla yazilmis yazmalarin daha çok ne zaman,
nerede, kimin tarafindan yazildigi ve konulari üzerinde durulmustur. Ermeni
Kipçakçasi üzerinde çalisan yurt disindaki Türkologlar Ermeni Kipçakçasiyla
yazilmis yazmalarin tercümelerini Rus ve Polonya dillerine yapmislar ve
yayinlamislardir. Ancak, bugün hâlâ tanitilmayan ya da tanitildigi halde
üzerinde çalisma yapilmayan yazmalar da bulunmaktadir. Tanitilip da üzerinde
çalisma yapilmayan eserlerden biri, üzerinde çalistigimiz "Algis Bitigi"dir.
"Algis Bitigi" 1618'de Lvov'da düzenlenmis ve bugün Leiden Üniversitesi
Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir. "Algis Bitigi"nin üzerinde 
bilimsel bir
çalismanin yapilmamis olmasi, yalniz bazi kitaplarda ve makalelerde kisa
bilgiler verilmekle yetinilmesi, bizi bu degerli eser üzerinde çalismaya 
sevk
etmistir.

Çalismamizda, Kipçakça konusan Ermeniler ve Ermeni Kipçakçasi hakkinda bilgi
vererek, "Algis Bitigi"nin Ermeni alfabesinden Lâtin alfabesine 
transkripsiyonu,
tercümesi, dizini yapilmis, durum eklerinin sekil, görev ve islevleri 
üzerinde
durularak, Ermeni Kipçakçasi özelliklerinin ortaya koyulmasi amaçlanmistir.