[Discussion] TUZ KITABI

[gonul@bilkent.edu.tr]

Kitap Duyurusu:

TUZ KITABI

Editorler:

Prof.Dr. Emine GURSOY-NASKALI
Yard.Doc.Dr. Mesut SEN

ISBN: 975-6403-21-7
Kitabevi Yayincilik
Istanbul, 2004

***

ICINDEKILER

SUNUS/Emine Gursoy-Naskali
GIRIS/Emine Gursoy-Naskali

TUZ

"Tuz"/Solmaz Kamuran
"Salt of Life, Salt of Death"/Sabira Stahlberg


KELIMELER

"Tuz Kelimesi Uzerine"/Mesut Sen
"Turkiye de Tuza Atfedilen Yer Adlari"/Cemalettin Sahin
"Tuz ve Turevlerinin Altaycadaki Anlamlari"/Nadia Tidikova

INANCLAR

"Inanc, Nazar ve Nazara Karsi Tuz"/Yuksel Kirimli
"Adana da Tuzla Ilgili Uygulamalar ve Inanclar"/Zekiye Cagimlar
"Turkmenlerde Tuzun Kutsalligi"/Ahmet Ata
"Altay Halkinin Dunya Gorusune Gore Tuz"/Svetlana Tuhteneva
"Tuz Ekmek Hakkini Gozeten Sairler"/Iskender Pala
"Turk Halk Gelenegindeki Dogum Sonrasi Uygulamalara Bir Ornek:Tuzlama"/
Mehmet Aca 
"Turk Sosyo-Kulturel Hayatinda Tuzun Yeri Uzerine"/Vehbi Gunay
"Anadolu Mevleviliginde Tuzun Yeri ve Onemi"/Hamit Arbas
"Karay Kulturunde Tuz"/Ozlem Kazan
"Geleneksel Kulturde Tuzun Semiyolojik Islevi ve Turk Kultur Geleneginde
Tuz"/Arif Acaloglu 

EDEBIYAT

"Tuzsuz Deli Bekir"/Nurgul Yildiz
"Destan, Masal ve Hikayelerimizde 'TUZ'"/Yasemin Ozdemir
"Masal ve Bilmecelerimizde Tuz"/Fahrunnisa Bilecik
"Turk Halk Sirinde Tuz"/Huseyin Ozcan
"Ali Sir Nevayi nin Tuz Redifli Gazeli"/Tanju Oral Seyhan

TARIH

"1914-1923 Osmanli Devletinde Tuza Dair Bazi Problemler"/Suleyman Beyoglu
"Selcuklular Zamaninda Tuz"/Gulay Ogun Bezer
"Sisam Emareti Inhisari Mukavelenamesi"/Ali Fuat Orenc
"Osmanli Kibrisinda Tuz Uretimi ve Sorunlari (1580-1640)"/M. Akif Erdogru
"18. Yuzyilda Erzurum Tuzlari"/Nese Erim
"Salinas and Salt in Greek Lands During The Ottoman Period"/Evangelia Balta
ve Fehmi Yilmaz 
"Osmanli Doneminde Sivas ta Tuz Uretimi ve Pazarlanmasi"/Saim Savas

TUZ KACAKCILIGI

"Osmanli Devletinde Tuz Gelirlerinin Duyuni Umumiye ye Devredilmesinden
Sonra Tuz Kacakciligi"/Fatmagul Demirel

ISLETMECILIK

"Tuz (Sodyum Klorur) ve Dericilikte Tuz Kullanimi"/Hasan Yelmen
"Kibris ta Tuz Isletmeciligi"/Harid Fedai

ATMOSFER

"Atmosferde Tuz"/Bulent Oktay Akkoyunlu

ALET EDEVAT

"Tuz Saklama Kaplari ve Tuzluklar"/ Ugur Cinoglu

*** 

GIRIS

"Neden tuz?" Tuz, cunku mutevazi konulari daha yakindan, daha derinlemesine
ve daha uzun zaman dilimlerini goz onunde bulundurarak incelememiz
gerektigini dusunuyorum. Boylece yasamin dokusunu parmaklarimizin arasinda
ovusturacagimizi hissediyorum. Bir "varligini hissetme meselesi" de
diyebilirsiniz.

Tuz, tabii, tuzlugun icindeki haliyle, gundelik bir nesne. Toplar atilarak,
davullar calinarak sozunu ettiren bir nesne degil. Ancak tuz insan icin hep
degerli olmus, insan tuza hep deger vermis; cunku dipfriz oncesi caglarda
yiyecekler tuzlanarak muhafaza edilmis: tursular kurulmus, peynir yapmak
icin tuza ihtiyac duyulmus, zeytin, et ve balik tuzlanarak saklanmis,
tansiyon dusmesi tuzla gecistirilmis. Deri tuzlanarak terbiye edilmis (gerci
cevreyi kirlettigi icin dericiler artik deriyi tuzla terbiye etmiyorlarmis).
Dipfriz caginda da tuz onemini kaybetmemis: bu sefer de sogutma sistemleri
tuz ile calistirilmis, cesitli kimyevi maddelerin uretimi tuz kristalleri
sayesinde yapilmis. Tuz kristalleri kup biciminde cok guzel sekiller.
Altaylarda tuz bulunmuyor, tuz cok kiymetli bir sey; cok uzaklardan cok
mesakkatli yollar kat edilerek tuz Altaylara getiriliyor. Daha dogrusu tuz
getirmeye gidenler acliktan, susuzluktan, soguktan yolda helak olup geri
donemiyorlar. Tuza gidip de donen yok gibi. Bu sebeple de gozden cikarilan
yaslilar tuza gonderiliyorlar. Altay Turkcesinde tuska bar- (tuz getirmeye
gitmek) deyimi "olmek" anlamina geliyor.

Tuz, Romali askerlere ucret olarak verilmis; tuz dagitimi olarak yapilan bu
odemenin Latincedeki adi salarium. Ingilizcede "tuz" anlamini kaybederek
sadece "ucret" anlamina gelen salary kelimesi Latince salarium dan
kaynaklaniyor. Bizdeki "pahali" anlamina gelen "tuzlu" sifati, benzeri bir
kiymet ifadesinden kaynaklaniyor olmali.

Osmanlidan Cumhuriyet donemine, tuza taalluk eden mevzuat, sanki devletin
ekonomik durumunu ve devlet ile ozel sektor iliskisinin donem noktalarini
belirlemis. 1862 oncesinde ozel sektor tarafindan isletilen tuz, bu tarihte
devlet tekeline alinmis. 1879 da mali kriz ve odenemeyen devlet borclari
sebebiyle 10 yil sureyle Galata bankerlerine kiralanmis. 1881 de mali kriz
daha da ciddi boyutlara varinca tuz uretimi gelirleri (Muharrem kanunnamesi
ile) Duyunu Umumiyeye birakiliyor. Derken Lozan Antlasmasi. Lozan
Antlasmasinin imzalanmasiyla tuz tekeli tekrar devlete geciyor. 1936 da
cikarilan ve Tuz Kanunu olarak bilinen 3078 sayili yasa uyarinca tuz, TEKEL
e (Tutun, Tutun Mamulleri, Tuz ve Alkol Isletmeleri Genel Mudurlugune)
baglaniyor. Tuz madenleri devlet tekelinde olmakla birlikte rafine tuz
uretimi ozel sektore veriliyor. Bugun ise gundemimizde TEKEL in
ozellestirilmesi bulunuyor. Tuzun macerasi sanki Osmanlinin cokus doneminden
baslayip gunumuze kadar uzanan mali politikalarin bir ozeti gibi gorunuyor.
Tuz kacakciligi da bu manzaranin bir parcasi.

Galata bankerlerinden soz ederken, Kiraze romanini hatirliyoruz, Ispanya
daki engizisyondan kacip Istanbul a yerlesen Yahudilerin bankacilik
faaliyetlerini. Kiraze nin yazari Solmaz Kamuran, tuz guzergahinda bir
cagirisimlar yolculugu ile bu kitapta yerini aliyor.

Tuzu, tabii, iskence baglaminda da anmaliyiz. Kesilen kelleler cabuk
bozulmasin, kimin kellesi oldugu bilinsin, ibrette bir yanilma olmasin diye
kesik bas tuzlanarak korunuyor.

Kartacalilari maglup ettiklerinde, Romalilar, tek bir insan birakmamacasina
Kartacalilari kilictan gecirmisler, tarlalarini yakmislar, sonra da o
topraklarda bir daha bir sap bile yesermesin, kokleri kurusun diye topragi
tuzlamislar.

Diger taraftan, tuz, hayati önemi dolayisiyla, temel degerleri, kutsal
degerleri temsil eden bir sembol. "Tuz hakki" deyimi insani insan yapan
sadakat degerini ifade ediyor.

Sadakatten yemine ve yemin torenlerine geciyorum. Gectigimiz Kurban
Bayraminda (2001) Turkmenistan da bir af ilan edildi ve hapishane mahkumlari
serbest birakildi. Mahkumlar, Kuran ve tuza el basarak isledikleri sucu bir
daha islemeyeceklerine yemin ettikten sonra hapishaneden salindilar (Zaman
gazetesi). Bu, hapishane kulturune kaydedilecek ve kultur tarihcilerince
takibe alinacak bir yenilik.

Tuzluklar plastik sanatlar alanina giriyor, fonksiyonel ve estetik acilardan
degerlendirilebilir. Bir tuzluk modeli, "Tuzluk operasyonu" mansetiyle
basina konu oldu. Tuzluk imal eden bir firmanin urettigi bu tuzluklar adam
seklinde olup Apo ya benzetildigi icin -kasketi ve biyiklariyla bence daha
ziyade Bulent Ecevit e benziyorlardi- tatsizlik cikmis, derken, bu
tiplemenin Ibrahim Tatlises de olabilecegi, hatta esmer ve biyikli, azicik
da tiknaz bir cok insana benzedigi soylenmis ve is tatliya baglanmis
(Radikal, 29 Mart 2001).

Hayatin tadi tuzu eksik olmasin mi demek lazim?

Prof. Dr. Emine Gursoy-Naskali
Istanbul
<naskali@tnn.net>


Kapak Resimleri:
Agrotor Tuz Golu, Limasol, 1792
Ingiltere Kralina (IV. George) ait gumus tuzluk, 19.yy.