[Discussion] Kutluk Veren Bilgi ve 26 Agustos'a Giden Yol
Paksoy, Hb
hb.paksoy@ttu.edu
Thu, 1 Aug 2002 07:35:35 -0500
KUTLUK VEREN B=DDLG=DD VE 26 A=D0USTOS'A G=DDDEN YOL=20
H. B. Paksoy=20
[Ohio State =DCniversitesinde, T=FCrk =D6=F0enci Birli=F0ince =
d=FCzenlenen =20
26-30 A=F0ustos 1922'yi anma toplant=FDs=FDna 26 A=F0ustos 2000 de =
sunulmu=FEtur]
=20
=DD=E7inde ya=FEad=FDklar=FD olaylar=FD gelecek ku=FEaklara aktarmak =
iste=F0i ile ilk kay=FDt
alt=FDna almaya baslayanlar, u=F0ra=FElar=FDna "soru sormak" =
tan=FDm=FDn=FD verdiler. Bir
yerde, kendi yapt=FDklar=FD yanl=FD=FElar=FD ve sonu=E7lar=FDn=FD =
=E7ocuklar=FDna anlatmak,
gelecekte ya=FEayacaklar=FDn bu yanl=FD=FElara yeniden girmelerini =
=F6nlemek
istediler. K=FDsa s=FCre sonra, bu soru sorma y=F6ntemi "do=F0ru'yu =
aramak" iste=F0i
ve o y=F6ndeki duzenleme d=FC=FE=FCnceleri ile birle=FEti. =
G=FCn=FCm=FCzden en az ikibin
be=FEy=FCz ile d=F6rt bin y=FDl =F6nce yer alan bu geli=FEmeler, =
g=FCn=FCm=FCz olaylar=FDn=FD
=F6ncelikle etkilemeyi s=FCrd=FCrmektedir.=20
Onbirinci y=FCzy=FDlda ya=FEayan d=FC=FE=FCnce i=FEvereni Balasagunlu =
Yusuf, Kutadgu Bilig
ba=FEl=FDkl=FD kitab=FDnda T=FCrkler i=E7in =F6l=FCm-kal=FDm =
niteli=F0indeki =F6nemli konulara
parmak basar. D=FCnyada bilinen ilk "tu=F0 ba=F0lama sav" larindan =
biri olan
Kutadgu Bilig kitab=FD, "soru sormak" yan=FDnda, "do=F0ru'yu aramak" =
y=F6n=FCnde de
=E7ok =F6nemli ad=FDmlar atar. Balasagunlu'nun dil'e getirdi=F0i "kut" =
s=F6z=FC, yaln=FDz
sevin=E7 payla=FEma kapsam=FDnda kullan=FDlmam=FD=FEt=FDr. Bir =
toplum'un ya=FEam=FDn=FD
s=FCrd=FCrebilmesi i=E7in ne t=FCr ad=FDmlar atmas=FD gerekti=F0ini =
konumuna yerle=FEtirir.
Toplumlar s=FCrekli olarak uluslararas=FD yar=FD=FEma i=E7indedirler. =
Bu yar=FD=FEma'n=FDn
tek kural=FD vard=FDr: toplum olarak ba=F0=FDms=FDz ve varl=FDkl=FD =
ya=FEam'=FD s=FCrd=FCrebilmek.
Ya=FEam'=FD s=FCrd=FCrebilmek de, b=FCy=FCk =F6l=E7=FCde bilgi =
birikimini gerektirir; uygun
sorular=FDn sorulmas=FD, do=F0ru'yu arama y=F6ntemlerini i=E7erir.=20
Bir toplum'un, ve d=FCnyan=FDn iyili=F0ini =F6ng=F6ren d=FC=FE=FCnce =
i=FEverenleri, olaylar=FD
ve sonu=E7lar=FDn=FD yaln=FDz kay=FDt etmek ile kalmazlar. Olaylar=FD =
kar=FE=FDla=FEt=FDrmak ve
sonu=E7lar=FD =FCzerinde yeni g=F6r=FC=FEleri de en geni=FE d=FCzeyde =
toplum'a ve d=FCnyaya
da=F0=FDtmak da sorumluluklar=FD i=E7indedir. D=FC=FE=FCnce =
i=FEverenlerinin ba=F0=FDms=FDz
olarak kollar=FDn=FD s=FDvad=FDklar=FDn=FD ve d=FC=FE=FCncelerini =
ortaya koyduklar=FDn=FD
unutmadan, 26 A=F0ustos'a giden yol'un ard=FDndaki olay, d=FC=FE=FCnce, =
ve giri=FEimleri
k=FDsaca =F6zetleyelim.=20
Bir olay ve giri=FEim, ardinda bir d=FC=FE=FCnce olmadan yer alamaz. =
Ki=FEiler ve
toplumlar, belirli bir sonuca ula=FEmak icin at=FDl=FDm'a ge=E7erler. =
Olay ya da
giri=FEimlere ba=FElayanlar'=FDn, kendilerini iten d=FC=FE=FCncelerin =
k=F6kenlerini, o
d=FC=FE=FCncelerin neden ve nas=FDl =FCretildiklerini =
bilip-bilmediklerinin =F6nemi
a=E7=FDkt=FDr. Bir d=FC=FE=FCncenin k=F6kenini ve ortaya at=FDl=FD=FE =
ama=E7lar=FDn=FD anlamadan o
d=FC=FE=FCncenin ard=FDna d=FC=FEenler, d=FC=FE=FCnce'yi yaratanlar=FDn =
almak istedikleri
sonu=E7lara k=F6r=FC-k=F6r=FCne yordam vereceklerdir. Bu arada, =
ba=FEkalar=FDn=FDn
d=FC=FE=FCncelerini denetlemeden benimseyenler, =F6z =
=E7=FDkarlar=FDn=FD da sakatlanm=FD=FE
olabilirler.=20
Bilinen yaz=FDl=FD kaynaklara g=F6re, d=FCnyan=FDn ilk y=F6netim =
d=FCzeni "Tek Ki=FEilik
Y=F6netim"dir. Y=F6netimi ele ge=E7iren bu ki=FEinin dudaklar=FDn=FDn =
aras=FDndan =E7=FDkacak
her t=FCrl=FC s=F6z, bu ki=FEi'ye ba=F0l=FD toplum ya da toplumlar=FD =
toptan ba=FEe=F0meye
iten yasalara d=F6n=FC=FE=FCr.=20
Yasalar=FD kurumla=FEt=FDr=FDlm=FD=FE inan=E7lar (Musevilik, =
Hristiyanl=FDk, =DDslam, vb)
ortaya =E7ikt=FDktan, bu inan=E7lar "kutsal el kitaplar=FD" (=DDncil, =
Kuran, vb)
i=E7inde dondurulduktan sonra, kurumla=FEt=FDr=FDlm=FD=FE =
inan=E7lar=FDn =F6nderleri ile Tek
Ki=FEilik y=F6netim'i elinde tutanlar aras=FDnda =E7ok geni=FE =
kapsaml=FD bir yar=FD=FE
ba=FElad=FD. K=FDran-k=FDrana s=FCren bu yar=FD=FE, g=FCn=FCm=FCzde =
bile kesin bir sonuca
ba=F0lanm=FD=FE de=F0ildir. En son =F6rnekleri, d=FCnyan=FDn =
=E7evresinde yer alan de=F0i=FEik
=FClkelerindeki "y=F6netim d=FCzeni" uygulamalar=FD i=E7inde =
izlenebilir.=20
Di=F0er b=FCt=FCn bilinen y=F6netim d=FCzenleri, =
Kurumla=FEt=FDr=FDlm=FD=FE =DDnan=E7lar ve Tek
Ki=FEilik Y=F6netim aras=FDnda kalan geni=FE alan i=E7inde =
g=F6zlenebilir. Dolay=FDs=FD
ile: Anayasal Tek Ki=FEilik Y=F6netimi, =C7o=F0ulcu Y=F6netim, =
G=FCd=FCml=FC Ba=F0=FDml=FD her
t=FCr y=F6netim, Al=FD=FE-Veri=FE'e dayal=FD t=FCrl=FC y=F6netimler bu =
yukar=FDda belirlenen iki
u=E7 d=FC=FE=FCnce ve uygulama aras=FDnda kal=FDr. Bu orta ku=FEakta =
kalan y=F6netim
d=FCzenleri, i=E7lerindeki toplumlar=FDn nitelik ve e=F0itim =
d=FCzenleri uyar=FDnca
ba=FEar=FD ya da ba=FEar=FDs=FDzl=FD=F0a u=F0rarlar. =D6rne=F0in: =
=C7o=F0ulcu Y=F6netim d=FCzeni,
ba=FEar=FDl=FD olabilmek i=E7in y=FCksek oranda ba=F0=FDms=FDz bilgili =
y=F6netici, yasa
koyucular=FD ve ba=F0=FDms=FDz d=FC=FE=FCnce i=FEverenlerinin yo=F0un =
=E7al=FD=FEmas=FDn=FD gerektirir.
Bir "yasa koyucu kurumun" bir toplum i=E7inde var olmas=FD, o yasa =
koyucu
kurumun ne ba=F0=FDms=FDz oldu=F0unu ne de yasall=FD=F0=FDn=FD =
g=F6sterir. Ancak toplumun
=E7o=F0unlu=F0u ba=F0=FDms=FDz e=F0itimli ise, yasa koyucu kurumun =
uygulamalar=FD da toplumu
ve toplumun =E7=FDkarlar=FDn=FD yans=FDtacakt=FDr.=20
Al=FD=FE-veri=FE'e dayal=FD y=F6netimler ise, =F6ncelikle kapal=FD =
olmak niteli=F0ini
ta=FE=FDrlar. Ancak y=F6netim'i ellerinde tutan ki=FEilerin =
=E7ocuklar=FD, bu y=F6netim'e
kat=FDlmak =FCzere, ve =F6zel e=F0itimden ge=E7irilerek i=FEba=FE=FDna =
gelirler. Toplum'un
diger kesimlerinden bu y=F6netici b=F6l=FCm=FCne ge=E7i=FE genellikle =
olanak d=FD=FE=FDd=FDr.=20
Bir toplum'un e=F0itim d=FCzeni de=F0i=FEik nedenlerle d=FC=FEebilir. =
Sava=FE s=FDras=FDnda
=E7ok ki=FEi =F6lm=FC=FE ya da =F6ld=FCr=FClm=FC=FEt=FCr; okullar =
kapat=FDlm=FD=FE, =F6=F0retmenler s=FCr=FClm=FC=FE
olabilir. Daha da k=F6t=FCs=FC, "=F6=F0renim ve =F6=F0retim d=FCzeni" =
ad=FD alt=FDnda
y=FCr=FCrl=FCkte olan e=F0itim tam anlam=FD ile =
ba=F0=FDms=FDzl=FD=F0=FDn=FD yitirmi=FE, g=FCd=FCml=FC
duruma d=FC=FEm=FC=FE olabilir. Bilgi yerine, okullarda "yar=FD-bilgi,
yar=FD-saplant=FDlar" =F6=F0rencilerin kafalar=FDna doldurulabilir.=20
E=F0itim d=FCzeni d=FC=FEen toplumlar, er-ge=E7 iki u=E7 y=F6netim =
d=FCzeyinden birine geri
d=FC=FEeceklerdir: ya Tek Ki=FEilik y=F6netim, ya da =
Kurumsalla=FEt=FDr=FDlm=FD=FE =DDnan=E7 ile
y=F6netileceklerdir. Her iki y=F6netim d=FCzeni de tam tekelcidir, =
di=F0er t=FCrlere
ya=FEam ortam=FD vermez.=20
Julius Caesar (=F6l=FCm=FC M.=D6. 44) Roma'y=FD (belirli ilkel =
=E7o=F0ulculuktan) Tek
Ki=FEilik y=F6netim'e =E7evirdi. Bunu, Roma'n=FDn bir yasa koyucu =
kurumu olmas=FDna
kar=FE=FDl=FDk ger=E7ekle=FEtirebildi. Roma y=F6netimi alt=FDna Roma =
alaylar=FDn=FDn g=FCc=FC ile
al=FDnm=FD=FE olan b=FCt=FCn toplumlar, g=FCn=FC geldi=F0inde en =
g=FC=E7l=FC Roma alaylar=FDn=FD
yenmesini =F6=F0rendiler. Her toplum ba=F0=FDms=FDzl=FDk =
kazand=FDk=E7a, Roma =F6ncesi =F6z
inan=E7lar=FDna d=F6nmeye de ba=FElad=FD.=20
Roma di=F0er toplumlar=FD y=F6netimi alt=FDna ald=FDk=E7a, bu yeni =
toplumlar=FDn d=FC=FE=FCnce
ve inan=E7lar=FD da Roma'y=FD k=F6kten etkilemeye ba=FElad=FD. =D6zet =
olarak bu inan=E7lar:
M=FDs=FDr'dan =DDsis; kuzey Hindistan ve g=FCney =DDrandan Mithraism ve
Zoroastrianism; bat=FD asya'dan Cybele; Filistin'den gelen "Yeni =
D=FCzenlemi=FE
Musevilik." (Ek olarak, Avrupa i=E7inde =E7ok say=FDda yerel =
k=FC=E7=FCk saplant=FD
inan=E7lar=FD da vard=FD). Romal=FDlar=FDn kendilerine se=E7tikleri =
=E7ok tanr=FDl=FD inan=E7lar
ile bu yeni gelen inan=E7lar k=FDyas=FDya yar=FD=FEmaya girdiler. Ek =
olarak, Roma =FCst
d=FCzey y=F6neticileri kendilerine y=F6netimde "do=F0ru'yu aramak" =
y=F6ntemleri de
se=E7mi=FEler idi. Bu do=F0ru'yu aramak y=F6ntemleri de, genel =
olarak, Atinal=FD
d=FC=FE=FCnce i=FEverenlerinin Roma =FCzerindeki etkisinin g=F6stergesi =
idi.=20
B=FCt=FCn bu dengesiz ve e=F0itimsiz Roma i=E7i karga=FEal=FD=F0=FDna, =
Roma'ya kar=FE=FD
d=FD=FEar=FDndan gelen Alman (Goth) ve Hun alaylar=FD var g=FC=E7leri =
ile de kat=FDl=FDnca,
Roma y=F6netim toplumu ortadan kalkt=FD. Yeni D=FCzenlenmi=FE =
Musevilik bu arada
y=F6n ve kapsam eklenmeleri ile Hristiyanlik oldu; Roma'n=FDn Tek =
Ki=FEilik
y=F6netimi yerine, =F6z Kurumla=FEm=FD=FE =DDnan=E7 d=FCzenini geni=FE =
oranda Avrupa'ya
yerle=FEtirmeye ba=FElad=FD.=20
M.S. 800 y=FDl=FDnda, Charlemagne'in Papa ile yapt=FD=F0=FD s=F6ylenen =
anla=FEma
sonucunda, "Kutsal Roma" kurulmus oldu. Bu anla=FEma uyar=FDnca, =
Kutsal Roma
Tek Ki=FEilik y=F6netici d=FCzenine girdi. Kutsal Roma Tek =
Y=F6neticisi, Papay=FD
k=FDl=FDc=FD ve ordular=FD ile koruyacakt=FD. Buna kar=FE=FDl=FDk, =
Papa da, Kutsal Roma Tek
Y=F6neticisinin "Tanr=FDn=FDn Buyru=F0u ile Tek Y=F6netici oldu=F0unu" =
yard=FDmc=FDlar=FD yolu
ile b=FCt=FCn toplumlara duyuracak, bu g=F6r=FC=FE=FCn yerle=FEmesine =
yordam verecek idi.
Bu anla=FEmadan sonra, Kurumla=FEm=FD=FE =DDnan=E7 d=FCzeni Avrupan=FDn =
en =F6nde gelen
y=F6netim d=FCzeni olmay=FD en az bin y=FDl s=FCrd=FCrd=FC.=20
Bu Tek Ki=FEilik y=F6netim d=FCzen'in y=F6netim'i elinde tutmas=FD, =
di=F0er ve ters
d=FC=FE=FCncelerin =FCretilmedi=F0i anlam=FDna gelmiyordu. Onbe=FEinci =
y=FCzy=FDldan
ba=FElayarak, Avrupan=FDn belirli d=FC=FE=FCnce a=F0=FDrl=FDkl=FD =
konumlar=FDnda, =DDnan=E7 ile
D=FC=FE=FCce y=F6ntemlerinin birbirleri ile ba=F0=FDml=FD =
olmad=FD=F0=FDn=FD belirten ki=FEiler
g=F6r=FC=FElerini ortaya koymaya ba=FElad=FDlar. Bu geli=FEmelere =
g=F6e, =DDnan=E7 ve Y=F6netim
toplumlar=FDn se=E7ene=F0ine de kalabiliyordu. Bu d=FC=FE=FCnceler =
toplumlar i=E7inde k=F6k
salmaya ba=FElar iken, =F6b=FCr yandan da toplumlar inan=E7lar=FD =
d=FD=FE=FDnda ki=FEilikleri
de oldu=F0unu da yeniden anlamaya ba=FElad=FDlar.=20
Genellikle, ki=FEisel =E7=FDkarlar=FDn toplam=FD olarak g=F6r=FClen =
toplumsal =E7=FDkarlar=FDn
=F6ncelikle g=F6zetlenmesinin =F6nemli bir g=F6stergesi olan Amerikan =
Devrimi de bu
d=FC=FE=FCncelerin olgunla=FEmas=FD sonucunda 1776 da yer ald=FD. =
=D6zellikle toplumu
i=E7inde d=FC=FE=FCnceleri kavrayarak uygulamaya koyabilen =
d=FC=FE=FCnce i=FEverenlerinin
varl=FD=F0=FD bu devrim'in ger=E7ekle=FEmesine =F6nayak oldu. =
Ard=FDndan, 1798 da gelen
Frans=FDz devrimi, Avrupal=FD d=FC=FE=FCnce i=FEverenlerinin de bu =
y=F6nde d=FC=FE=FCnce
birli=F0ine vard=FDklar=FDn=FD g=F6sterdi. Kald=FD ki, bug=FCn =
bilindi=F0i gibi, 1789
Frans=FDz devrimi, 1776 Amerikan devriminden b=FCy=FCk =F6l=E7=FCde =
etkilenmi=FE idi.
Amerikan devriminin ger=E7ekle=FEmesine kat=FDlan en =F6nemli ki=FEiler =
sonra
Fransa'da da g=F6rev yapmi=FElard=FD.=20
Osmanl=FD devleti i=E7inde Yeniden D=FCzenleme'nin (Tanzimat, =
1839-1876) yer
almas=FD bu =E7er=E7eve i=E7inde en a=E7=FDk d=FCzende g=F6r=FClebilir. =
Osmanl=FD devleti Yeniden D=FCzenleme s=FCrecine, Tek Ki=FEilik =
Y=F6netim ve
Kurumla=FEm=FD=FE =DDnan=E7 d=FCzeni karmas=FD bir anlay=FD=FE ile =
gelmi=FE idi. Ancak,
Avrupa'l=FD d=FC=FE=FCnce i=FEverenlerince geli=FEtirilen t=FCrde =
uygulamalar y=FCzy=FDllar
=F6nce Asya'da tu=F0 ba=F0layan di=F0er T=FCrk toplumlar=FD i=E7inde =
yer alm=FD=FE olmas=FDna
kar=FE=FDl=FDk, Osmal=FDlar aras=FDnda fazla bir sessizlik var idi. =
Ko=E7i Bey Risalesi
bile g=F6z ard=FD edilmi=FE idi. Enderun'da kullan=FDld=FD=F0=FD var =
say=FDlan Kutadgu
Bilig ile olan ba=F0lar da kopar=FDlmaktayd=FD. Kurumla=FEm=FD=FE =
=DDnan=E7 d=FCzeni her=FEeyin
=FCzerinde tutulur olmu=FEtu. Bunun nedeni olarak ta, e=F0itim =
d=FCzeninin, ve buna
ba=F0l=FD olarak da, Enderun'un e=F0itiminin g=FCn=FCn ko=FEullar=FDna =
uyacak e=F0itimi
=F6ng=F6rmemesi idi.=20
Avrupa i=E7inde ise, ki=FEilerin ve toplumlar=FDn =E7=FDkarlar=FDn=FD =
da koruyacak y=F6netim
d=FCzeni =FCretme =E7al=FD=FEmalar=FD, ortaya eskiden de bilinen ancak =
yeniden ivedilik
kazanan bir tutumu belirliyordu: "Nas=FDl Y=F6netilecek; Giderlerini =
Kim
=D6deyecek?=20
Soru'yu bu d=FCzende sorman=FDn =F6neminin a=E7=FDk oldu=F0u da ilk =
bak=FD=FEta g=F6z'e
=E7arpar: y=F6netim'in ad=FD ya da uygulamas=FD ilk ad=FDmda =E7ok =
=F6nemli de=F0ildir.
=D6nemli olan, y=F6netimin giderlerini kimin ve ne yolda =
=F6deyece=F0idir. E=F0er bu
=F6deme =E7ok a=FE=FDr=FD d=FCzey'e varacak olursa, y=F6netim =
d=FCzeyinde yeni g=F6r=FC=FEler
getirmek ola=F0and=FDr. G=FCn=FCm=FCzde Avrupa toplumlar=FDn=FDn en az =
yar=FDs=FDn=FDn
adlar=FDnda "Tek Ki=FEilik y=F6netim" deyimi olmas=FDna kar=FE=FDl=FDk, =
=E7o=F0unlu=F0unun
toplumlar=FD "=F6deme" t=FCrlerini ve d=FCzeylerini yeniden elden =
ge=E7irme
yetene=F0indedirler.=20
Frans=FDz Devrimi sonras=FD, Avrupa i=E7inde yeni bir yar=FD=FE =
ba=FElad=FD. Avrupa'n=FDn
ileri gelen Toplumlar=FD Avrupa'y=FD gene Roma s=FCreci alt=FDnda =
oldu=F0u gibi bir
y=F6netim alt=FDnda birle=FEtirmeyi =F6ng=F6r=FCyorlard=FD. Bu =
toplumlar=FDn her biri,
di=F0erlerini y=F6netimi alt=FDna almak, "Yeni Roma" olmak iste=F0inde =
idi. Fransa
=E7o=F0ulculuk denemesi yaparken di=F0erleri "Tek Ki=FEilik" y=F6netim =
d=FCzeni i=E7inde
idiler. Bu da, Frans=FDz Devrimi sonras=FD yer alan =C7o=F0ulculuk ve =
Tek Ki=FEilik
y=F6netim aras=FDndaki yar=FD=FE=FDn birinci b=F6l=FCm=FC idi.=20
Yar=FD=FEman=FDn uzant=FDs=FD ise, al=FDveri=FE konumunda yer aliyordu. =
E=F0er bir toplum
di=F0erlerini y=F6netim'ine alacak ise, bu ancak ordu g=FCc=FC ile =
olacakt=FD. Ordu
ise, =E7ok gider gerektiriyordu. Bu giderler de toplum olarak =E7ok =
sat=FDp, az
almak ile ger=E7ekle=FEebilirdi ki, al=FDm varl=FD=F0=FD ancak bu =
y=F6nde
artt=FDr=FDlabilirdi.=20
Ne var ki, yar=FD=FEma gere=F0i Avrupa i=E7inde bu t=FCr birikim yapmak =
g=FC=E7le=FEmi=FEti;
b=FCt=FCn Avrupal=FD toplumlar bu sonuca varmak i=E7in ellerinden =
geleni ardlar=FDna
koymuyorlard=FD. =DCstelik, kendi aralar=FDnda ikili, =FC=E7l=FC =
anla=FEma ve
ortakl=FDklara da girerek bir g=FC=E7 dengesi olu=FEturmay=FD =
ba=FEarm=FD=FElard=FD. Bu g=FC=E7
dengesi o kertede ince idi ki, e=F0er bir anla=FEma birli=F0i =
di=F0erine sald=FDracak
olursa, di=F0er anla=FEma birli=F0i kendini yeterince koruyabilecekti.=20
Bu y=FCzden, yar=FD=FEma d=FCnyan=FDn di=F0er b=F6lgelerine de kaymaya =
ba=FElad=FD. =DDsa'n=FDn
do=F0umundan =E7ok =F6nce Roma toplumu ile =C7in aras=FDnda b=FCy=FCk =
oranda al=FD=FE-veri=FE
yap=FDl=FDyordu. Ancak, =F6demeler dengesi, kesinlikle =C7in'in =
yarar=FDna idi.
Romal=FD soylu han=FDmlar =C7in'den sat=FDn al=FDnan ipeklileri =
giyiyorlar, Roma da
kar=FE=FDl=FD=F0=FDn=FD som g=FCm=FC=FE olarak =C7in'e g=F6nderiyordu. =
Bu da, Roma'n=FDn
gelirlerinin tam anlam=FD ile =C7in'e sorgusuz olarak aktar=FDlmas=FD =
idi. Bu
=F6demeler dengesi aktarmas=FD, Roma'n=FDn =E7=F6kmesini b=FCy=FCk =
=F6l=E7=FCde etkilemi=FEti.=20
Bu olaylar=FD unutmayan Avrupal=FD toplumlar onyedinci y=FCzy=FDldan =
ba=FElayarak
"=FCretim devrimi" s=FCrecine de girmi=FE olduklar=FDndan, =
=FCrettiklerini Asya ve
Afrika'da sat=FDp birikim elde etmek =E7=F6z=FCm=FCne giri=FEtiler. =
Gene yar=FD=FEman=FDn
do=F0al kurallar=FDnca, bir toplum bu =E7=F6z=FCm'e giri=FEti=F0inde, =
di=F0er toplumlar da
kendi =E7=FDkarlar=FDn=FD kollamaya ba=FElad=FDlar. Kipling'in =
takt=FD=F0=FD ad ile,
Asya'daki B=FCy=FCk Oyun b=F6ylece 1828 T=FCrkmen=E7ay anla=FEmas=FD =
sonucu b=FCt=FCn a=F0=FDrl=FD=F0=FD
ile ba=FElad=FD. "Oyuncular" =DDngiltere, Rusya ve Almanya idi. Daha =
=F6nce,
onalt=FDnc=FD y=FCzy=FDldan ba=FElayarak, Portekiz, =DDspanya, =
Hollanda, Fransa bu
oyunun ilk basamaklar=FDn=FD deniz yolu ile a=E7m=FD=FElard=FD. Ama, =
T=FCrkmen=E7ay
sonras=FD, oyunun kurallar=FD ve kapsam=FD da de=F0i=FEmi=FEti. Ama=E7 =
=FEimdi yaln=FDz gelir
birikimi de de=F0ildi. Bu birikimi di=F0er toplumlar=FDn elinden almak =
ve di=F0er
toplumlar=FD k=FC=E7=FCk tutmak da vard=FD. B=F6ylelikle Avrupal=FD =
toplumlar Asya ve
Afrika'da s=F6m=FCrgeler kurmaya da giri=FEtiler.=20
Osmanl=FD devleti ise, bu toplumlar=FDn, =F6zellikle Fransa, =
=DDngiltere, Almanya ve
Rusya aras=FDndaki (tam anlam=FD ile) yar=FD=FEmalar=FD aras=FDnda =
kal=FDyordu. Hem
Avrupa, hem de Asya'daki topraklar=FD dolay=FDs=FD ile, Avrupal=FD =
yar=FDsmac=FDlar=FDn
her at=FDl=FDm=FD Osmanl=FDlar=FD da bu i=FElere =
kar=FD=FEt=FDr=FDyordu. Avrupal=FD her bir
yar=FD=FEmac=FD, Osmanl=FDlardan gelecek her t=FCrl=FC =E7=FDkar'=FD =
yaln=FDz kendi toplumlar=FD
yarar=FDna y=F6nlendirme =E7abas=FDnda idiler. Bu y=FCzden, =
Osmanl=FDlar=FDn da=F0=FDlmas=FDn=FD
istemiyorlard=FD. E=F0er Osmanl=FD toplumu da=F0=FDlacak olursa, bir =
b=F6l=FCm Avrupal=FD
toplum di=F0erleriden daha se=E7me b=F6lgeleri eline ge=E7irecek, =
di=F0erlerinden daha
=E7ok gelir elde edebilecekti.=20
Osmanl=FD toplumu kendine =F6zg=FC y=F6netim y=F6ntemleri de =
uyguluyordu. Bu
y=F6ntemler, yerine g=F6re, Avrupal=FD yar=FD=FEmac=FDlar=FDn =
gelirlerini
k=FDs=FDtlayabiliyordu. Bu y=FCzden, Avrupal=FD yar=FD=FEmac=FDlar =
Osmanl=FD toplumunun
Avrupa kurumlar=FDn=FD benimsemesini =F6ng=F6rd=FCler. B=F6ylelikle, =
kurumla=FEmalar
aras=FDnda uyum sa=F0land=FD=F0=FDnda, Osmanl=FD Toplumu Avrupa =
=FCretim =E7evrelerinden
daha =E7ok al=FDmlarda da bulunmak isteyecekti.=20
Avrupa kurumlar=FDn=FDn Osmanl=FD toplumuna aktar=FDlabilmesi de, =
Osmanl=FD e=F0itim
d=FCzeninin belirli bir yere kadar Avrupa d=FCzeyine getirilmesi =
gerekli idi.
=DD=FE'e Osmanl=FD ordusu ile ba=FEland=FD. T=FCrl=FC okullar =
kurulmas=FD sa=F0lanarak,
Osmanl=FD subaylar=FDn=FDn Avrupa y=F6ntemlerini =F6=F0renmeleri =
=F6ng=F6r=FCld=FC. Ne var ki,
bilim bir b=FCt=FCnd=FCr. Di=F0er =F6rneklerinde de =
g=F6r=FClebilece=F0i gibi, bilim akmaya
ba=FElay=FDnca, durdurulmas=FD g=FC=E7 olur.=20
Osmanl=FD ordusu b=FCnyesinde kurulan sa=F0l=FDk, top=E7u, gemi ve =
savunma g=F6rev ve
kurulu=FE =F6=F0renimi okullar=FDndaki =F6=F0renciler kendilerine =
okutulanlar=FDn d=FD=FE=FDnda
g=F6r=FC=FEler ve bilimlerle de tan=FD=FEt=FDlar, ilgilenmeye =
ba=FElad=FDlar. Avrupal=FDlar=FDn
kullandi=F0=FD t=FCrden Kutluk Veren Bilgi de bunlar=FDn ba=FE=FDnda =
geliyordu.
B=F6ylece, al=FD=FEageldikleri y=F6netim ve inan=E7 t=FCrlerinden =
d=FD=FE=FDndaki
uygulamalar=FDn nitelikleri =FCzerinde g=F6r=FC=FE al=FD=FE-veri=FEine =
de ba=FElad=FDlar. Bu
subaylar=FDn bir b=F6l=FCm=FC, "=E7a=F0da=FE" olarak g=F6rd=FCkleri bu =
uygulamalar=FD Osmanl=FD
toplumuna da en iyi d=FC=FE=FCncelerle aktarmak istiyorlard=FD. =
Osmanl=FD toplumu,
atalar=FDndan gelen, atalar=FDn=FDn yaratti=F0=FD yaz=FDl=FD ve =
s=F6zl=FC =F6z "Kutluk Veren
Bilgi" t=FCr=FCn=FC, de=F0i=FEik etkilerin alt=FDnda kalarak, =
unutmu=FElard=FD.=20
Ordu b=FCnyesindeki okullarda okuyanlar=FDn bir b=F6l=FCm=FC, Osmanl=FD =
d=FCzenini
de=F0i=FEtirerek, Avrupa t=FCr'=FC d=FCzen'e ge=E7meyi =
=F6ng=F6r=FCyorlard=FD. Bunun i=E7in gizli
=F6rg=FCtler de kurmaya ba=FElam=FD=FElard=FD. Bu subaylar aras=FDnda =
ordudan ayr=FDlarak
(ya da, bu y=F6ndeki giri=FEimleri nedeni ile ay=FDrt=FDlarak) bir =
yurtta=FE
niteli=F0inde =E7al=FD=FEmaya koyulanlar oldu. Anca, bu noktada =
b=FCy=FCk birka=E7 sorun
ortaya =E7=FDkt=FD. Avrupa d=FCzenleri genellikle tek bir soy'dan =
gelen bir
toplumun yarar=FDna g=F6rev yapmak i=E7in olu=FEturulmu=FEtu. =
=D6rne=F0in, Frans=FDz
devrimi (soy k=F6ken'i olarak Alman Frank'lardan gelen), =
Frans=FDzlar=FD daha =E7ok
Frans=FDz yapm=FD=FEt=FD. Almanlar, =FC=E7y=FCz'=FC bulan k=FC=E7=FCk =
Alman =FEehir toplumunu
"tamga vergilerini birle=FEtirmek," ba=FEka bir deyimle "ortak pazar =
kurmak"
yolu ile b=FCy=FCk Alman toplum'una d=F6n=FC=FEt=FCrm=FC=FElerdi. =
=DDngilizler, genel
toplumlar=FDn=FDn b=FCnyelerinde =DDsko=E7, =DDrlanda ve Gal'liler =
(Welsh-Cymru)
olmalar=FDna kar=FE=FDl=FDk, b=FCt=FCn bu ba=F0=FDml=FD ve =
g=FCd=FCml=FC topluluklar=FD "B=FCy=FCk
Britanya Krall=FD=F0=FD" i=E7in =E7al=FD=FEt=FDrabiliyorlard=FD. Buna =
kar=FE=FDl=FDk, Osmanl=FD
toplumu ise, =E7ok uluslu idi. Osmanl=FD b=FCnyesi i=E7ine k=FDl=FD=E7 =
g=FCc=FC ile (Roma
toplumu =F6rne=F0i) y=FCzy=FDllar =F6nce al=FDnm=FD=FE =E7ok say=FDdaki =
k=FC=E7=FCk topluluk (gene
Roma =F6rne=F0inde oldu=F0u gibi) ba=F0=FDms=FDzl=FDk aramakta idi. =
Dolay=FDs=FD ile, ortaya
bir kimlik sorunu =E7=FDkm=FD=FEt=FD. Ordu b=FCnyesinden =
ayr=FDlanlar=FDn kar=FE=FDla=FEt=FDklar=FD
ilk b=FCy=FCk sorun olan bu kimlik sorusuna, iki y=F6nde ve k=FCmede =
=E7=F6z=FCm
getirilmesi =F6nerildi: 1) Osmanl=FD kimli=F0i; 2) T=FCrk kimli=F0i.=20
Osmanl=FD kimli=F0i: inan=E7, soy, maya ve g=F6r=FC=FE ay=FDr=FDm=FD =
g=F6zetmeden Osmanl=FD
toplumu i=E7inde ya=FEamakta olan b=FCt=FCn bireylerin e=FEit yurtta=FE =
oldu=F0unu
savunuyordu. T=FCrk kimli=F0i ise, Osmanl=FD toplumunun kurulu=FEununa =
=F6nayak olan
T=FCrklerin kimli=F0i =FCzerine Avrupadan getirilecek yeni kurumlar=FDn =
kurulmas=FDn=FD
=F6ng=F6r=FCyordu.=20
Ancak, ortada =F6nemli bir sorun daha vard=FD: y=FCzy=FDllar boyunca =
=E7ok uluslu bir
toplum durumuna gelen Osmanl=FD, kurucular=FDn=FDn, T=FCrklerin =
kimli=F0ini b=FCy=FCk
=F6l=E7=FCde unutmu=FEtu. Bu kimli=F0i ve T=FCrk mayas=FDn=FD =
i=FElememi=FE ar=FDtmam=FD=FE,
kay=FDtlarda ve y=F6netimin =FCst d=FCzeylerinde g=FCnl=FCk ya=FEam =
i=E7inde tutmam=FD=FEt=FD.
B=F6yle bir ortamda, Avrupa topluluklar=FDnca Osmanl=FD'ya "Yeniden =
D=FCzenleme"
bask=FDs=FD yap=FDlmas=FD Avrupa i=E7in =E7ok daha kolayd=FD.=20
=D6zellikle ondokuzuncu y=FCzy=FDl i=E7inde (bu ak=FDm, yirminci =
y=FCzy=FDlda da
s=FCrd=FCr=FClm=FC=FEt=FCr), Rus ve Avrupa topluluklar=FDn=FDn y=FCksek =
=F6=F0retim okul ve =F6zel
kurulmu=FE ara=FEt=FDrma birimlerinde g=F6rev yapan bilim adamlar=FD, =
T=FCrklerin
k=F6kenleri =FCzerine yapt=FDklar=FD =E7al=FD=FEmalar=FDn =
sonu=E7lar=FDn=FD yay=FDnlamaya
ba=FElad=FDlar. Ek olarak, Osmanl=FD i=E7indeki ki=FEisel giri=FEimli =
bireyler de (bu
yay=FDnlardan da etkilenerek) k=F6kenlerine duyduklar=FD sayg=FD ve =
sevgi sonucu bu
konulara e=F0ildiler. T=FCrkl=FCk ara=FEt=FDrmalar=FD filizlenmeye =
ba=FElad=FD. Rus
toplumundan ka=E7arak =DDstanbul'a yerle=FEen, Orta Asya T=FCrk =
k=F6kenli ayd=FDnlar da
bu ak=FDmlara b=FCy=FCk destek verdiler. Bu ili=FEkiler en az =
onalt=FDnc=FD y=FCzy=FDldan
ba=FElayarak Kazan-=DDstanbul-Baku-Ta=FEkent =E7er=E7evesindeki bilim =
adamlar=FDnca da
s=FCrd=FCr=FCkmekte idi.=20
Bu uyan=FD=FE sonucunda elde edilmeye ba=FElanan bilgileri yaymak =
i=E7in Osmanl=FD
T=FCrk toplumu b=FCnyesinde de=F0i=FEik ocaklar ve dernekler =
olu=FEturuldu, kitaplar
yay=FDnlanmaya ba=FElad=FD. Bu yay=FDnlar, daha =F6nce Kazan ve =
Baku'dan =DDstanbul'a
gelen kitaplar, dergiler, gazeteler ve di=F0er yay=FDnlar dizisine =
eklendiler.
Bu y=F6ndeki ilgi, do=F0al olarak y=F6netim y=F6ntemlerini de =
kapsam=FDna almakta idi.
Yurt d=FD=FE=FDna =E7=FDkarak yeni y=F6netim =E7=F6z=FCmleri arayanlar =
da, Osmanl=FD i=E7indeki
topluluklarla i=FEbirli=F0ine giri=FEtiler.=20
=DDttihat ve Terakki Cemiyeti, bu tarla'ya at=FDlan tohumlardan =
ye=FEermeye
ba=FElad=FD. =D6zellikle, 1905-1908 aras=FDnda d=FCnya =E7evresinde =
olduk=E7a belirli bir
ba=F0=FDms=FDzl=FDk ak=FDm=FD g=F6zlenir. Kurulu=FEunda gizli bir =
dernek olan =DDttihat ve
Terakki, 1909 sonras=FD a=E7=FD=F0a =E7=FDkarak Osmanl=FD =
toplulu=F0unun y=F6netimini kesin
olarak eline ald=FD. =DDttihat ve Terakki'nin =FCyelerinin b=FCy=FCk =
bir b=F6l=FCm=FC,
Osmanl=FD ordusunda g=F6revli subaylar idi. Subay olmayanlar=FDn =
=E7o=F0unlu=F0u da
Osmanl=FD toplum y=F6netiminde g=F6rev yapmakta idiler. 1909 da =
=DDstanbul'da yer
alan ikinci =DDrtica hortlamas=FD sonucu, =DDttihat ve Terakki'li =
subaylar=FDn
=F6nayak olmas=FD ile kurulan Hareket Ordusu yaln=FDz =DDrtica'y=FD =
s=F6nd=FCrmekle
kalmad=FD, Padi=FEah'=FD da de=F0i=FEtirdi. Bu olay=FD, "praetorian =
guard" ad=FD ile
bilinen eski Roma Tek Y=F6neticisini koruma birliklerinin =
giri=FEimlerine (ve
Arap Halifeler devrindeki, =F6zelllikle Meml=FCkler i=E7indeki Hassa =
Alaylar=FDn=FDn
uygulamalar=FDna) e=FEit tutabiliriz.=20
1914 =F6ncesi, Avrupa i=E7inde yeni bir patlaman=FDn yer alaca=F0=FD, =
b=FCt=FCn
g=F6zlemcilerce g=F6r=FClebiliyordu. Bu y=FCzden, =DDngiltere ve Rusya =
toplumlar=FD,
1905 ile 1908 aras=FDnda =E7ok gizli bir anla=FEma ile Asya'da 1828 den =
beri
s=FCrd=FCrd=FCkleri B=FCy=FCk Oyun'u durdurmakta anla=FEt=FDlar. Her =
iki toplum da
Almanlardan =E7ekinmekte idi. Onsekizinci y=FCzy=FDl=FDn sonlar=FDndan =
beri gittik=E7e
g=FC=E7lenmekte olan Alman toplulu=F0u, her bak=FDmdan kab=FDna =
s=FD=F0amayacak duruma
gelmi=FEti. Ek olarak, Avrupa'n=FDn di=F0er toplumlar=FD i=E7inde de =
y=F6netimlere
kar=FE=FD bir direnme g=F6r=FCl=FCyordu.=20
Kark Marx'=FDn, Engels katk=FDs=FD ile yazd=FD=F0=FD "komunist =
g=FCndemi" de Avrupa i=E7inde
ve d=FD=FE=FDnda etki g=F6stermeye ba=FElam=FD=FEt=FD. =DDngiltere ve =
Rus topluluklar=FD, bu
yeni komunist ak=FDm=FDn=FDn nereye gidece=F0ini pek iyi =
kestiremiyorlar, bu ak=FDm'a
yaln=FDzca "oyun bozan" g=F6z=FC ile bak=FDyorlard=FD.=20
Ayr=FDca, "=F6c almak" iste=F0i, daha =F6nceki sava=FElarda kaybedilen =
topraklar=FD geri
alma d=FC=FE=FCncesi de, yeni sava=FElara girme olas=FDl=FD=F0=FDn=FD =
artt=FDr=FDyordu.
Japonlar=FDn 1905 de Ruslar=FD Asyan=FDn do=F0usunda yenmi=FE =
olmalar=FD, Asyada s=F6m=FCrge
olarak ya=FEamakta olan toplumlar=FD da canland=FDrm=FD=FEt=FD. =
Avrupan=FDn do=F0usunda
Osmanl=FD toplumu, =F6zellikle 18ci y=FCzy=FDldan beri durmadan toprak =
kaybetmekte
idi. Do=F0u Avrupa'da, Osmanl=FD'dan kopar=FDlarak kurulan yeni =
toplumlar=FDn her
birinin arkas=FDnda di=F0er bir Avrupa toplumu vard=FD. Bulgarlar =
Rusya'ya
dayan=FDyorlard=FD. =DDngilizler olmadan Yunanl=FDlar=FD =
d=FC=FE=FCnmek =E7ok g=FC=E7 idi.
Avusturya-Macaristan ise, Osmanl=FD gibi =E7ok uluslu bir toplum =
oldu=F0undan, ve
b=FCnyesindeki toplumlar (=C7ek, Slovak, Slovene, Bohem, Rumen, vb) da
ba=F0=FDms=FDzl=FDk istediklerinden, Alman toplumu olmadan =
Avusturya-Macaristan'=FDn
dik durmas=FD kolay de=F0ildi.=20
Osmanl=FD ordusu, Yeni=E7eriden ondokuzuncu y=FCzy=FDlda Nizam-=FD =
Cedid ve Asakir'i
Mansure-i Muhammediyye'ye; K=FDr=FDm sava=FE=FD sonras=FD Frans=FDz =
e=F0itimine; =DDttihat
ve Terakki ile de Alman-Prusya e=F0itim d=FC=FE=FCnce ve d=FCzenine =
ge=E7ti. Alman
Genelkurmay=FD Osmanl=FD ordusuna gelecekteki sava=FE i=E7in =E7ok =
=F6nem veriyordu.
=C7=FCnk=FC, Alman d=FC=FE=FCncesine g=F6re, Rusya'daki Almanlar =
Anadolu'ya g=F6=E7
ettirilerek orada bir Alman uydu toplumu kurulacak idi. Ama bu, =
beklenen
savas bittikten sonra ger=E7ekle=FEtirilecek idi. =D6nce, Almanlar=FDn =
gelecek
sava=FE'=FD kazanmas=FD gerekli idi.=20
Birinci d=FCnya sava=FE'=FD daha ba=FElamadan =F6nce, Alman =
genelkurmay'=FD ayr=FDnt=FDl=FD
giri=FEimler ba=FElatm=FD=FE idi. En =E7ok korktuklar=FD, =
Almanya'n=FDn hen dogu ve hem
de bat=FDda bir anda =E7arp=FD=FEmalara girmesi idi. Ordular=FDn=FD =
iki'ye b=F6lece=F0i
gibi, iki'ye bir, iki ayr=FD topluluk ile birden d=F6=F0=FC=FEmesi =
gerekecekti. Sava=FE
ba=FElad=FDktan sonra, Alman genelkurmay=FDn=FDn korktu=F0u ba=FE=FDna =
geldi. =DDngiltere
ve Rusya, bat=FD ve do=F0udan Almanya'ya kar=FE=FD d=F6=F0=FC=FE'e =
ba=FElad=FDlar.=20
Alman genelkurmay=FD, kar=FE=FDl=FDk olarak iki giri=FEim =
haz=FDrlam=FD=FEt=FD: 1) Ruslara
kar=FE=FD Osmanl=FD ordusunu d=F6=F0=FC=FEt=FCrmek; 2) =DDngilizlerin =
en de=F0erli g=F6rd=FCkleri
yerlerde (Hindistan-=DDran do=F0rusunda) =DDslam ayaklanmas=FD =
=E7=FDkartmak.
Osmanl=FDlar Ruslara kar=FE=FD Kafkaslarda =E7arp=FD=FEmalara girecek =
olursa, Ruslar
Alman'lara kar=FE=FD =E7arp=FD=FEan ordular=FDna yedek, patlay=FDc=FD, =
vb g=F6ndermekte g=FC=E7l=FCk
=E7ekecekler, ya da Almanlarla d=F6=F0=FC=FEen ordular=FDn=FDn bir =
b=F6l=FCm=FCn=FC geri almak
durumunda kalacaklar, dolay=FDs=FD ile, Almanlar soluk alabilecekti.
=DDngilizler de, Hindistan-=DDran do=F0rusunda Almanlar=FDn =
=E7=FDkaraca=F0=FD =DDslam
ayaklanmas=FD sonucu, ordular=FDn=FDn bir b=F6l=FCm=FCn=FC Avrupadan =
=E7ekip, Asya'ya
g=F6ndermek durumunda kalacaklard=FD.=20
Alman genelkurmay=FDn=FDn birinci iste=F0ini yerine getirmesi g=FC=E7 =
olmad=FD. Enver,
Osmanl=FD'n=FDn Kafkaslarda Ruslara y=FCklenmesini bizzat emretti. Bu =
s=FDrada,
=DDngiliz akdeniz donanmas=FDnca kovalanmakta olan iki Alman =
z=FDrhl=FDs=FD
bo=F0azlardan ge=E7erek =DDstanbul'a demir att=FD. Uluslararas=FD =
anla=FEmalara g=F6re,
bu iki Alman gemisinin 24 saat i=E7inde limandan ayr=FDlmas=FD =
gerekiyordu. Alman
b=FCy=FCkel=E7isi bu iki geminin Osmanl=FDlara sat=FDld=FD=F0=FDn=FD =
duyurarak, uluslararas=FD
gerekleri yerine getirdi. Ancak, bu iki geminin komutas=FD Alman =
amiralinin
elinde kalm=FD=FEt=FD. Amiral, birka=E7 Osmanl=FD gemisini de yan=FDn =
katarak, K=FDr=FDm
sahillerini Osmanl=FD bayra=F0=FD alt=FDnda top'a tuttu. Artik, =
Osmanl=FD Birinci
d=FCnya sava=FE'=FDna girmekten ka=E7=FDnamayacakt=FD. Birinci d=FCnya =
sava=FE=FD bitmeden
=F6nce, 1917de Rus ordular=FD Erzincan'a kadar girmi=FE, daha ileri =
gitmek i=E7in
y=FD=F0=FDnak yapmakta idiler. Ruslar=FD ancak 1917 Rus =DDhtilali =
durduracak idi.=20
Osmanl=FD ordusunu Ruslara kar=FE=FD ba=FEar=FD ile sava=FE'a sokan =
Alman
genelkurmay=FDn=FDn Hindistan-=DDran'da =DDslam ayaklanmas=FD =
=E7=FDkarmak at=FDl=FDm=FD =DDngiliz
gizli servislerine yenildi. =DDngilizler, b=F6yle bir ayaklanman=FDn
=E7=FDkar=FDlmas=FDn=FD de=F0i=FEik d=FCzenlerle =F6nlediler.=20
=DDngiliz, Frans=FDz ve =DDtalyan'lar, Almanlara kar=FE=FD =
d=F6=F0=FC=FEmekte olan Ruslara
Karadenizden yard=FDm yollamak istiyorlard=FD. Bunun i=E7in, =
donanmalar=FDn=FDn
=C7anakkale ve =DDstanbul bo=F0azlar=FDndan ge=E7mesi gerekli idi. =
Osmanl=FD birlikleri
(Alman genelkurmay=FDn=FDn da istedi=F0i gibi) sald=FDrgan =
donanmalar=FD 1915 de
=C7anakkalede durdurdu.=20
Almanlar b=FCt=FCn =E7abalar=FDna kar=FE=FDl=FDk, sava=FE=FD =
kazanam=FDyorlard=FD. Alman
genelkurmay=FD, Lenin'i gizlice Rusya'ya sokmay=FD ba=FEard=FD. =
Biliniyordu ki,
Lenin Rus =C7arl=FD=F0=FDn=FD devirecek ayaklanmalar=FD =
ba=FElatacakt=FD. 1917 de Rus
ordular=FD i=E7indeki bireyler, ve pek =E7ok ordu birli=F0i, =
Bol=FEeviklerin
yayd=FDklar=FD d=FC=FE=FCnceler sonucu sava=FEtan =E7ekildiler. =
=C7arl=FDk ordusu =E7=F6kt=FC.
Alman genelkurmay=FD, bir a=FEamay=FD daha kazanm=FD=FEt=FD. Ancak, =
Amerikan
birliklerinin =DDngiltere ve yanda=FElar=FDna kat=FDl=FDp sava=FE'a =
girmesi denge'yi
de=F0i=FEtirdi. Alman birlikleri p=FCsk=FCrt=FCld=FC; Almanya =
yan=FDnda, yanda=FE=FD olan
Avusturya-Macaristan ve Osmanl=FDlar da yenik d=FC=FEm=FC=FE =
say=FDld=FDlar.=20
Birinci d=FCnya sava=FE=FDn=FDn sonucunda her biri =F6ncelikle Tek =
Ki=FEilik Y=F6netim
d=FCzeninde olan d=F6rt topluluk da=F0=FDld=FD. Almanya, =
Avusturya-Macaristan, Rus
=E7arl=FD=F0=FD ve Osmanl=FDlar. Ancak, bu =E7=F6k=FC=FEler, =
y=F6netim d=FCzeyindeki
dalgalanmalar=FDn daha ba=FElang=FDc=FD idi. Tek Kisilik Y=F6netim'in =
yerini ne t=FCr
bir d=FCzen alacak idi? Bu daha a=E7ik=E7a belirlenmemi=FEti. =
=D6rne=F0in, Birinci
d=FCnya sava=FE=FDndan yenik d=F6nen Alman ordusu, kendilerine =
Spartakist ad=FDn=FD
veren, Alman Marxist'lerince geli=FEtirilen, Moskova'daki =
Bol=FEeviklerce
desteklenen bir d=FC=FE=FCnce ak=FDm=FD ile kar=FE=FDla=FEt=FD. =
Moskova, Marx'=FDn daha =F6nce
=F6zledi=F0i gibi Almanya'da bir ayaklanma ve devrim olmas=FDn=FD =
istiyordu. Ama,
Birinci d=FCnya sava=FE=FDndan 1918 de yenik olarak d=F6nen Alman =
subay, asker ve
birlikleri, on y=FDl =F6nce, 1909 da, Trakya'dan =DDstanbul'a =
y=FCr=FCyen Hareket
Ordusu gibi, kendilerini yeniden d=FCzenleyerek bu Spartakist =
ak=FDm=FDn=FD (ve
kanl=FD olarak) bo=F0dular.=20
Spartakistler, Almanyadaki Birinci d=FCnya sava=FE=FD =F6ncesi =
ya=FEanan toplumsal
s=FDk=FDnt=FDlara ve g=FC=E7l=FCklere kar=FE=FD bir =E7=F6z=FCm =
arayanlarca ba=FElat=FDlm=FD=FE idi. Bu
g=FC=E7l=FCk ve s=FDk=FDnt=FDlar, toplum'un ya=FEam d=FCzey'i ile =
do=F0rudan ili=FEkili idi.
Avrupadaki "=DCretim Devrimi" sonucu, toplumlar=FDn b=FCy=FCk =
kesimlerinin ya=FEamlar=FD
alt-=FCst olmu=FEtu. =DDngiltere ba=FEta olmak =FCzere, y=F6netimi ele =
almaya ba=FElayan
"Al=FD=FE-Veri=FE Y=F6netim D=FCzeni" bireylerin toplum i=E7inde =
durumlar=FDn=FD =E7ok
g=FC=E7le=FEtirmi=FEti. Bireylerin toplumsal ilerlemeleri =
dondurulmu=FEtu. Yeterince
yiyecek, konut, s=F6z =F6zg=FCrl=FC=F0=FC =F6zl=FCyorlard=FD. =
Ondokuzuncu y=FCzy=FDl i=E7inde
geli=FEen bu s=FDk=FDnt=FDlar=FDn bir patlamaya yol a=E7mamas=FD i=E7in =
ba=FEbakan Bismark bir
dizi toplumsal uygulamaya giri=FEmi=FE, toplumsal g=FCvenlik i=E7in =
yeni =E7al=FD=FEma
yasalar=FD ile, =E7o=F0ulcu y=F6netim'e kat=FDl=FDm birimlerinin =
kurulmas=FDna =F6nayak
olmu=FEtu. Ama, Bismark'=FDn g=F6revden al=FDnmas=FD sonucu, yasalar =
ilk d=FCzenlendi=F0i
gibi uygulanm=FDyordu.=20
=DDrlanda'l=FDlar, B=FCy=FCk Britanya =E7er=E7evesinde ya=FEamakta =
idiler ise de,
ba=F0=FDms=FDzl=FD=F0=FD ve g=FCd=FCms=FCz =F6z y=F6netim'i =
=F6zl=FCyorlard=FD. Bunun i=E7in de Birinci
d=FCnya sava=FE=FDna istek ile kat=FDlm=FD=FElard=FD. Ama=E7lar=FD, =
kendi ordular=FDn=FD
kurabilmek i=E7in subay ve bireylerini yeti=FEtirmek, deneylenmelerini
sa=F0lamakt=FD.=20
Osmanl=FD i=E7indeki durum da, d=FC=FE=FCnce ve bekleyi=FE olarak, =
Almanya ve
=DDrlanda'dan =E7ok ayr=FDcal=FDkl=FD de=F0ildi. =C7o=F0ulcu =
y=F6netim'e ge=E7is iste=F0i Yeniden
D=FCzenlemeden beri Osmanl=FD toplumlar=FD i=E7inde filizlenmi=FEti. =
Birinci d=FCnya
sava=FE=FD sonras=FD, Almanya ve =DDrlanda gibi, Osmanl=FD toplumu da =
sava=FE'=FD kazanm=FD=FE
ordularca y=F6netim alt=FDna al=FDnd=FD. Bu da, o g=FCn'e dek =
de=F0i=FEik k=FCme ve
kanatlara ayr=FDlm=FD=FE olan Osmanl=FD d=FC=FE=FCnce i=FEverenlerinin =
kesin se=E7im
yapmalar=FDna yard=FDmc=FD oldu. D=FC=FE=FCnce i=FEverenleri, =
bir=FEeyler yap=FDlmas=FDnda
d=FC=FE=FCnce birli=F0inde idiler. Ancak, ne t=FCr d=FC=FE=FCnce =
k=F6keni temel olarak
kullan=FDlacak, hangi =E7=F6z=FCm yoluna girilecek idi? =DDleri =
s=FCr=FClen =E7=F6z=FCmler, =FC=E7
ana ba=FEl=FDk alt=FDnda toplan=FDyordu: 1) Bol=FEeviklik yolu ile =
ba=F0=FDms=FDzl=FD=F0a
kavu=FEmak; 2) Amerikan Mandas=FD alt=FDna girmek; 3) Ba=F0=FDms=FDz =
yeni bir T=FCrk
tu=F0'u ba=F0lamak.=20
Her =FC=E7 =F6nerinin yanda=FElar=FD, var g=FC=E7leri ile =
ama=E7lar=FDna ula=FEmak i=E7in
=E7al=FD=FEmaya ba=FElad=FDlar. Moskova'daki Bol=FEevikler, Rusya =
i=E7inde Bol=FEevikli=F0i
yerle=FEtirmek i=E7in i=E7 sava=FE'a girmi=FE olmalar=FDna =
kar=FE=FDl=FDk, yeni kurulacak olan
T=FCrk toplumunun da Bol=FEevik olmas=FDn=FD istediklerinden, gerekli =
g=F6rd=FCkleri her
t=FCrl=FC yordam'a ba=FEvuruyorlard=FD.=20
Ba=F0=FDms=FDz yeni T=FCrk tu=F0'u ba=F0lamak isteyenler, ilk ad=FDmda, =
Osmanl=FD ordusunun
ba=FEar=FDl=FD subaylar=FD idi. Kaz=FDm Karabekir, Mustafa Kemal, Ali =
Fuat ve
sonradan onlara kat=FDlanlar, =DDsmet =DDn=F6n=FC, Fevzi =C7akmak, ve =
di=F0erleri,
birbirlerinin ne yapt=FDklar=FDn=FD yak=FDndan biliyorlard=FD. K=FDsa =
s=FCrede bu
bilgile=FEme, i=FEbirli=F0ine d=F6nd=FC. Kimse onlara yaz=FDl=FD =
y=F6nledirme vermemi=FEti.=20
En g=FC=E7s=FCz durumda olanlar, Amerikan Mandas=FD yanda=FElar=FD idi. =
=C7=FCnk=FC, Amerika
kendisine 1919-1920 Paris bar=FD=FE toplant=FDs=FDnda =F6nerilen bu =
manda'y=FD
al=FDp-almamak konusunda bir ad=FDm at=FDp-atmamay=FD kendi i=E7inde =
tart=FD=FEmakta idi.
Bu tart=FD=FEma'n=FDn alt=FDnda iki i=E7 d=FC=FE=FCnce =F6nde =
geliyordu: 1) ABD nin ilk
ba=FEkan=FD George Washington, Avrupadaki "yanda=FEl=FDklar" =
d=FCzenlerini g=F6z=F6n=FCnde
tutarak Amerika'n=FDn herhangi bir yanda=FEl=FDk anla=FEmas=FDna =
girmesine kar=FE=FD
oldu=F0unu s=F6ylemi=FE idi. ABD senatosu da bu sav'=FDn etkisi ile =
"yanda=FEs=FDzl=FDk"
ak=FDm=FD i=E7inde olan Amerikan toplumunun isteklerini kolayl=FDkla =
g=F6z ard=FD etmek
istemiyordu. 2) Osmanl=FD toplumu i=E7inden ABD'ye g=F6=E7 etmi=FE =
T=FCrk olmayan
ki=FEilerin kurduklar=FD etki dernekleri, ABD d=FD=FE ili=FEkileri =
yetkilileri =FCzerine
bask=FD yapmakta idiler. Bu etki dernekleri, Osmanl=FD topraklar=FD
=FCzerinde---=F6zellikle =F6n Asya =FCzerinde T=FCrklerin =
d=FD=FE=FDndaki toplumlar=FDn tu=F0
ba=F0lamas=FDn=FD istiyorlard=FD.=20
Birinci d=FCnya sava=FE=FD sonras=FD giri=FEilen Sevr anla=FEmas=FD da =
daha y=FCr=FCrl=FCkte
idi. Bu anla=FEmaya g=F6re, =F6n asya bile par=E7alanacak, i=E7inde =
T=FCrkler d=FD=FE=FDnda
de=F0i=FEik toplumlara evlekler verilecek idi. ABD de kurulmu=FE olan =
etki
dernekleri, Sevr anla=FEmas=FDn=FDn y=FCr=FCrl=FC=F0e girebilmesi =
i=E7in yordam veriyorlad=FD.
Ama, bu u=F0ra=FElar=FDn t=FCm'=FC, ABD toplumunun yanda=FEl=FDklara =
girmeden kendi i=E7ine
=E7ekilme iste=F0i kar=FE=FDs=FDnda at=FDl=FDm'a ge=E7meme =
d=FC=FE=FCncesine toslamakta idi.=20
Ba=F0=FDms=FDz yeni T=FCrk tu=F0'u ba=F0lamak isteyenler, kendi =
aralar=FDndaki d=FCzenlemeye
gene d=FC=FE=FCncesel y=F6nlerden giri=FEtiler. Yeni toplum, T=FCrk =
olacak idi. Ama,
=F6nce T=FCrkl=FC=F0=FCn kapsam ve kavram=FDn=FDn niteliklerinin =
tart=FD=FE=FDlmas=FD gerekiyordu.
=C7=FCnk=FC, yeni T=FCrk tu=F0'unun halifeli mi, halifesiz mi olmas=FD =
gerekti=F0i,
padi=FEahl=FD m=FD, pad=FD=FEahs=FDz m=FD y=F6netilece=F0i =FCzerinde =
bile d=FC=FE=FCnce birli=F0ine
var=FDlamam=FD=FEt=FD. Bu ayr=FDnt=FDlar=FDn tart=FD=FEmas=FDn=FD bile =
=F6nlerindeki g=FC=E7l=FCklere
bakarak ister-istemez erteleyen =F6nderler, =F6nce Avrupal=FD =
toplumlar=FDn eline
ge=E7mi=FE T=FCrk topraklar=FD kurtarmay=FD uygun buldular.=20
Ba=F0=FDms=FDz yeni T=FCrk tu=F0'u ba=F0lamak isteyenler aras=FDnda, =
yukar=FDdaki t=FCrlerde
de=F0i=FEik y=F6nlerde d=FC=FE=FCnenler bulundu=F0unu =E7ok iyi =
kavrayan Avrupa
toplumlar=FDn=FDn subaylar=FD, bu ayr=FDcal=FDklar=FD =
k=FDz=FD=FEt=FDrmak i=E7in =F6nlemlere
giri=FEtiler. Anzavur ve =C7erkes Ethem birlikleri =F6nceleri =
Ankara'n=FDn
=F6ng=F6rd=FC=F0=FC y=F6nlendirmelerle k=FC=E7=FCk =E7arp=FD=FEmalara =
girdiler. =DDlk ba=FEar=FDlar=FD
sonucu, Anzavur ve =C7erkes Ethem birlikleri =DDstanbul'u ele =
ge=E7irmi=FE olan
Avrupa toplumlar=FD subaylar=FDn=FDn g=FCndemine geldiler. =D6n Asya =
T=FCrk toplumlar=FD
i=E7indeki ayr=FDcal=FDklar=FD k=F6r=FCklemek i=E7in =DDstanbul'u ele =
ge=E7irmi=FE olan Avrupal=FD
toplum subaylar=FD =C7erkes Ethem ve Anzavur birliklerini de=F0i=FEik =
y=F6ntemlerle
donatarak TBMM'ye kar=FE=FD kullanmaya giri=FEtiler. TBMM'ye ba=F0l=FD =
d=FCzenli
birlikler olduk=E7a u=F0ra=FEl=FD giri=FEimler sonucu bu iki =E7ete'yi =
ortadan
kald=FDrmay=FD ba=FEard=FD.=20
Ba=F0=FDms=FDz yeni T=FCrk tu=F0'u ba=F0lamak isteyenler'in =
ba=FEa=F0r=FDlar=FD burada da
bitmiyordu. =DDttihat ve Terakki =F6rg=FCt'=FC gene y=F6netimi ele =
almay=FD istiyordu.
Birinci d=FCnya sava=FE=FD =F6ncesi y=F6netimi elde tutan ve =
Osmanl=FD'y=FD sava=FE'a sokan
=FC=E7l=FC (Talat, Enver, Cemal), uzaktaki =FClkelerin =
ba=FEkentlerinden =DDttihat ve
Terakki'yi y=F6nlendirme =E7abalar=FDna giri=FEmi=FElerdi. Bunun =
i=E7in, bir de Karakol
Cemiyeti adl=FD gizli =F6rg=FCt kurulmu=FE ve =E7al=FD=FEmalar=FDna =
ba=FElam=FD=FEt=FD. =DDttihat ve
Terakki, daha =F6nce Te=FEkilat-=FD Mahsusa ad=FD ile gizli bir =
=F6rg=FCt kurmu=FE, bu
=F6rg=FCt eli ile Enver'in Orta Asya'da ger=E7ekle=FEtirmek istedi=F0i =
Pan-T=FCrkist
at=FDl=FDmlar=FD da y=FCklenmi=FE idi. Bu =F6rg=FCt=FCn =FCyeleri =
korkusuz =FClk=FCc=FC subaylar
idi. Ama Y=F6nlendiricileri ve y=F6neticileri, d=FD=FEar=FDdan =
gelmekte olan d=FC=FE=FCnce
ak=FDmlar=FDn=FDn etkisi alt=FDnda idiler. Bu Orta Asya =
at=FDl=FDmlar=FD da Alman
Do=F0ubilimleri uzmanlar=FDnca Enver'e (Enver'in bile tam bilgisi =
olmadan,
Enver'e evlerini a=E7an profes=F6rlerce) sununulmu=FE idi.=20
Deneyli bireylerden olu=FEan Te=FEkilat-=FD Mahsusa, Birinci d=FCnya =
sava=FE=FD sonras=FD,
=F6nderlerinin ki=FEisel d=FC=FE=FCnceleri gere=F0ince Karakol =
Cemiyetine
d=F6n=FC=FEt=FCr=FClm=FC=FEt=FC. Ba=F0=FDms=FDz yeni T=FCrk tu=F0'u =
ba=F0lamak isteyen Ankaradaki TBMM
ise, gizli =F6rg=FCtlemeye dayanmak yerine, tam olarak temelden T=FCrk =
toplumuna
dayal=FD, M=FCdafaa-i Hukuk Cemiyetleri =E7er=E7evesinde d=FCnyaya =
a=E7ik bir kurtulu=FE
sava=FE=FD vermek dile=F0inde idi. Bunun i=E7in, =F6zellikle Enver ve =
di=F0er
=DDttihat=E7=FDlar=FDn bu Kurtulu=FE Sava=FE=FD'na gizli olarak =
kat=FDlmas=FDn=FD
istemiyorlard=FD. Ancak, =DDstanbuldaki geli=FEmelerden de do=F0rudan =
bilgi almak
ve olaylar=FD TBMM y=F6n=FCnde etkilemek i=E7in de bir gizli =
=F6rg=FCt'e gerek oldu=F0unu
biliyorlard=FD. Bu do=F0ruda, Karakol Cemiyetinin Ankaradaki =
Genelkurmaya
do=F0rdudan ba=F0l=FD M.M. gurubuna ba=F0lanmas=FD =F6ng=F6r=FCld=FC. =
Bu M.M. (ve A.P.), =E7ok
de=F0erli ve g=FC=E7 g=F6revlerin alt=FDndan ba=FEar=FD ile =
kalkt=FDlar.=20
=D6n Asya'ya giren Avrupa toplumu birlikleri ile a=E7ik sava=FElara =
girmeden =F6nce,
TBMM =F6nderleri =F6ncelikle iki giri=FEimde bulundular: 1) Bu =
kurtulu=FE sava=FE=FDn=FDn
yasal d=FCzenlenmesi i=E7in Anadolu ve Rumeli M=FCdafaa-i Hukuk =
cemiyetleri
kurdular. Bu derneklerin bir b=F6l=FCm=FC daha =F6nce ev ve =
=E7evrelerini bask=FDdan
korumak i=E7in yerel ki=FEilerce olu=FEturulmu=FE idi. TBMM, bunlar=FD =
b=FCy=FCk ve yurt
=E7ap=FDnda bir toplum ak=FDm=FD d=FCzenine getirdi. 2) Yunan ordu =
birlikleri,
=DDngilterenin deste=F0i ile 1919 15 May=FDs g=FCn=FC =DDzmir'e =
=E7=FDkt=FDlar. B=FCy=FCk D=FC=FE=FCnce
(megali idea) gere=F0i, =DDsa'dan =F6nceki eski Yunan toplumunu kurmak =
amac=FDnda
idiler. Bu d=FC=FE=FCnce de Yunanl=FDlar=FDn g=FCndemine =DDngiliz =
bilim adamlar=FDn=FDn
yapt=FD=F0=FD ara=FEt=FDrmalar sonucu getirilmi=FEti. =DDzmir ve =
Ayd=FDn =E7evresindeki T=FCrk
toplumlar=FD kendilerini korumak i=E7in =E7at=FD=FEmalar =
ba=FElatt=FDlar. Bunlar=FDn
aras=FDnda =D6demi=FE ve Ayd=FDn efeleri vard=FD. TBMM, bu =
koruyuculara dan=FD=FEman
subaylar da yollad=FD, aralar=FDnda bilgile=FEmelerini ve birlik =
olmalar=FDn=FD
sa=F0lad=FD.=20
Do=F0u'da Kaz=FDm Karabekir Misak-=FD Milli s=FDn=FDrlar=FDn=FD =
sa=F0lam olarak, Moskova ile
de, =F6rne=F0in G=FCmr=FC ve Kars anla=FEmalar=FD gibi antla=FEmalarla =
da, =E7izdikten sonra
b=FCt=FCn T=FCrk g=FC=E7leri bat=FD'ya, =F6n Asya'ya girmi=FE olan =
Yunan ordusuna kar=FE=FD
y=F6netildi. Sakarya sava=FE=FDndan sonra 26 A=F0ustos'a gelindi.=20
Prusya Alman Sava=FE okulu komutanl=FD=F0=FD yapm=FD=FE olan =
Clausewitz'in g=F6zlemini de
burada anmakta yarar olacakt=FDr: "sava=FE, konu=FEma ile elde =
edilemeyen
sonu=E7lara ula=FEmak i=E7in yap=FDl=FDr; Konu=FEmalar=FDn bir =
uzant=FDs=FDd=FDr."=20
Ki=FEiler =F6l=FCr, d=FC=FE=FCnceler ve saplant=FDlar ise =
=F6l=FCms=FCzd=FCr. Ki=FEileri olaylara
ve giri=FEimlere ba=FElatmaya iten de d=FC=FE=FCncelerdir. Bir =
d=FC=FE=FCncenin her g=FCn
dillerde dola=FEmamas=FD, o d=FC=FE=FCncenin unutuldu=F0u anlam=FDna =
gelmez. =C7ok uzun
s=FCre sessiz kalm=FD=FE d=FC=FE=FCncelerin birden filizlenip =E7i=E7ek =
a=E7t=FD=F0=FD, ki=FEileri
at=FDl=FDma ge=E7irdi=F0i =E7ok g=F6r=FClm=FC=FEt=FCr. =D6rne=F0in: =
=E7o=F0ulcu y=F6netim d=FC=FE=FCncesi;
=FDrk=E7=FDl=FDk; al=FD=FE-veri=FE y=F6netimi bunlar=FDn en =
=F6nemlileri aras=FDndad=FDr. Bu
d=FC=FE=FCnceler'=FDn do=F0urdu=F0u at=FDl=FDmlar, ilk ba=FEta =
ba=FEar=FDs=FDz olmu=FE olabilir. Buna
kar=FE=FDl=FDk, d=FCnya olaylar=FDn=FDn gidi=FE'ini iyi ya da k=F6t=FC =
olarak temelden
etkileyebilirler. Ama=E7 bu iyi-k=F6t=FC ay=FDr=FDm=FDn=FD ba=FEtan =
yapabilmektir;
aral=FDks=FDz s=FCrd=FCrebilmektir. Kutluk Veren Bilgi de, k=F6t=FC =
sonu=E7lara varacak
d=FC=FE=FCnceleri =F6nceden kestirebilmek, =F6nlerini alabilmek =
u=F0ra=FE=FDd=FDr. Kutluk
Veren Bilgi edinilmez, kullan=FDlmaz ise, toplum ve toplumlar =
d=FC=FE=FCncesizli=F0in
ve yanda=FE=FD olan =F6ng=F6r=FC=FEs=FCzl=FC=F0=FCn ac=FDs=FDn=FD =
=E7ekeceklerdir.=20
G=FCn=FCm=FCzdeki T=FCrk-Avrupa ve T=FCrk-d=FCnya ili=FEkileri belirli =
yerlerde Roma
toplumunu (Tek Ki=FEilik Y=F6netim ya da Kurumla=FEt=FDr=FDlm=FD=FE =
=DDnan=E7 D=FCzeni
ay=FDr=FDmlar=FD yapmadan, bu tart=FD=FEmalar=FD bir yerde erteleyerek) =
yeniden
diriltmek isteyenlerin d=FC=FE=FCncelerinden de etkilenmektedir. Bu =
d=FC=FE=FCnceler
hi=E7 bir s=FCre=E7 i=E7inde etkilerini yitirmemi=FElerdir. Ara-s=FDra =
uzun s=FCreli
uykuya yatm=FD=FE olmalar=FDna kar=FE=FDl=FDk, ortam uygun olduk=E7a =
ayaklanm=FD=FElard=FDr.
Bunun gibi, Tek Ki=FEilik Y=F6netim ve Yasalar=FD =
Kurumla=FEt=FDr=FDlm=FD=FE =DDnan=E7lar da
olas=FDl=FDk buldu=E7a geri gelme =E7abalar=FDn=FD s=FCrd=FCr=FCyorlar. =
B=FCt=FCn bunlar, Kutluk
Veren Bilgi'ye verilmesi gerekli =F6nemi bir kez daha vurgular.=20
Burada sunuldu=F0u gibi, TBMM'yi kuran ve Kurtulu=FE Sava=FE=FDn=FD =
ba=FEar=FD ile y=FCr=FCt=FCp
Yeni T=FCrk Tu=F0'unun ba=F0lanmas=FDna =F6nderlik edenler de, s=FDcak =
sava=FEtan =F6nce
"ince eleyip-s=FDk dokuyarak" d=FC=FE=FCnceler sava=FE=FDna =
girmi=FElerdi. Kendilerine
d=FD=FEar=FDdan =F6nerilen s=F6m=FCrge, manda, Bol=FEevizm, vb gibi =
d=FC=FE=FCnceler yerine,
T=FCrk toplumuna dayal=FD, T=FCrk d=FC=FE=FCnce ve gelenekleri =
uyar=FDnca yeni bir ak=FDm
geli=FEtirdiler. 26 A=F0ustos 1922'ye giden en =F6nemli ad=FDm, belki =
de bu T=FCrk
d=FC=FE=FCnceleridir; bu d=FC=FE=FCncelerin ba=FEar=FDs=FDd=FDr. =
Kutluk Veren Bilgi, d=FC=FE=FCnce
i=FEverenleri tekelinde de=F0ildir. Toplumunun uluslararas=FD ya=FEam =
yar=FD=FE=FDnda
ayakta kalmas=FDn=FD isteyen her ki=FEinin g=F6revidir.=20
_________________________________
=20
KAYNAKLAR:=20
Bu yaz=FD i=E7in kullan=FDlan birka=E7y=FCz'=FC bulan kaynak kitap ve =
bildirileri, =E7ok
yer tutacaklar=FD i=E7in buraya alm=FDyorum. Bu kaynaklar, =
a=FEa=F0=FDdaki iki kitapta
bulunabilir:=20
=20
T=FCrk Tarihi, Toplumlar=FDn Mayas=FD, Uygarl=FDk (=DDzmir: Mazhar =
Zorlu Holding,
1997)=20
=20
Essays on Central Asia (Lawrence, KS: Carrie, 1999)=20
=20
Ad=FD ge=E7en kitaplar, d=FCnya bilgisayar a=F0lar=FDndan =
taray=FDc=FDlar yolu ile de
bulunup kar=FE=FDl=FDks=FDz okunabilmektedir.
=20